• مرکز مطالعات سیاست اروپایی: اتحادیه اروپا و اصلاحات سیاسی و اقتصادی در ایران

پارس تودی- برجام (توافق هسته ای) در روز چهاردهم ژوئیه ی سال 2015 در وین بین ایران و پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل به اضافه آلمان و اتحادیه اروپایی به نتیجه رسید.

مرکز مطالعات سیاست اروپایی در پژوهشی با عنوان «روابط ایران و اتحادیه اروپا پس از توافق هسته ای» به پیامدهای برجام در وضعیت مناسبات ایران و اروپا پرداخته است که بخش هایی از آن را می خوانیم؛ 

بازی طولانی

اتحادیه اروپا از توافق برجام که در 14 جولای 2015 به دست آمد، به گرمی استقبال کرد. البته این جای تعجبی ندارد؛ چرا که اتحادیه اروپا با درگیر کردن «نماینده عالی برای امور خارجی و سیاست امنیتی» (در رسانه های ایرانی موسوم به مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا) خود و همچنین «سرویس اقدام خارجی اتحادیه اروپا»، به طور فعالی در فرایند طولانی و دشوار گفتگوها مشارکت داشت و به موفقیت آن کمک کرد.

 

در این میان پارلمان اروپا نیز به سهم خود حمایت و انگیزه سیاسی لازم برای مذاکرات را فراهم کرد. در حالی که ممکن بود این همراهی درباره انسجام رفتار خارجی اتحادیه اروپا در این فرایند سوالاتی را برانگیزد، اما یک صدای واحد از اتحادیه با موفقیت حفظ شد.

از آغاز فرایند گفتگوها، سه عضو اتحادیه اروپا شامل فرانسه، آلمان و بریتانیا به همراه مسئولان سیاست خارجی اروپا در سه دوره پیاپی («خاویر سولانا»، «کاترین اشتون» و «فدریکا موگرینی» ) در خط مقدم گفتگوهای هسته ای با ایران قرار داشتند.

به مدت چند سال آنها تنها گروه مذاکره کننده با ایران بودند و مسئولیت تامین منافع آمریکا را نیز بر عهده داشتند تا اینکه در سال 2006 گروه 3+3 تشکیل شد و سه کشور چین، روسیه و آمریکا نیز اضافه شدند.

 

 

با انتخاب «حسن روحانی» به ریاست جمهوری ایران در سال 2013 و گفتگوی تلفنی جنجالی او و «باراک اوباما»، رئیس جمهور آمریکا، دور جدیدی از گفتگوهای ایران و گروه 3+3 با نیروی بیشتری آغاز شد.

این دور از مذاکرات در یک چارچوب دقیق (برنامه اقدام مشترک) و با اقدامات اعتماد ساز از جانب هر دو طرف آغاز شد.

مذاکرات بر اساس همان مفاهیم و ایده هایی بود که در ابتدا توسط سه کشور اروپایی (گروه 3) و ایران تنظیم شده بود و اغلب هم دشواری هایی پیش می آمد؛ اما زمانی که حیات مذاکرات با خطر جدی مواجه می شد، این گروه اروپایی بودند که به طور مداوم امید را باز می گرداندند و مهلت های زمانی را که خود تحمیل کرده بودند، به طور دلخواه تمدید می کردند.

وقتی که چارچوب موقت توافق در آوریل 2015 به دست آمد و سرانجام در ماه جولای برجام تصویب شد، اتحادیه اروپا بلافاصله آن را تایید و امضا کرد.

 

بنابراین، برخلاف فشارها و موانع سیاسی، تاریخ هایی که به طور متوالی (برای انجام تعهدات دو طرف) در متن برجام گنجانده شده بود، محترم شمرده و اجرا شد و در موقعیت های مختلف، اتحادیه اروپا مشارکت و از موفقیت های جدید استقبال کرد.

ابتدا، تصویب فوری برجام در شورای امنیت سازمان ملل، و سپس تایید (و یا مخالفت نکردن) کنگره آمریکا و مجلس ایران، باعث شد که «روز تصویب» در 18 اکتبر 2015 باشد.

مهمتر از آن، با تایید آژانس بین المللی انرژی اتمی مبنی بر اینکه ایران به طور کامل به تعهدات اولیه خود در قالب برجام عمل کرده، «روز اجرا» هم در 16 ژانویه 2016 حاصل شد و به موجب آن سازمان ملل، اتحادیه اروپا و آمریکا تحریم های هسته ای ایران را لغو کردند.

تحلیلگران اتحادیه اروپا به برجام به عنوان نمونه ای آزمایشی از کارکرد دیپلماسی اروپایی بعد از اصلاحات ساختاری آن در سال 2009 و در چارچوب پیمان لیسبون EU Lisbon Treaty می نگرند.

عملکرد «سرویس اقدام خارجی اتحادیه اروپا» و امکانپذیر بودن اشکال مختلف دیپلماسی منعطف اتحادیه اروپا نیز مد نظر است.

با این حال برای اتحادیه اروپا، که خود حامی فرایندهای چند جانبه از جمله عدم اشاعه هسته ای است، برجام گواه روشن و مهمی است که نشان می دهد ابزارهای سیاسی حتی در زمینه های بسیار حساس، می تواند موفق باشد.

به راستی برجام یک توافق خوب، محکم، با دوام و معتبر است که در سطح بین المللی می تواند مورد اشاره قرار گیرد.

اتحادیه اروپا، همانند سازمان ملل و آمریکا تلاش کردند پس از «روز اجرا» تحریم های مرتبط با برنامه هسته ای ایران را بردارند.

به بیان دیگر، پس از سال های بی اعتمادی، سطحی از اعتماد متقابل دوباره بین اتحادیه اروپا و ایران ایجاد شد.

بنابراین برای نشان دادن حسن نیت، فدریکا موگرینی، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در تاریخ 16 آوریل 2016 در راس هیاتی از روسای کمیسیون های مختلف اروپایی برای گسترش همکاری ها در زمینه های مختلف به ایران سفر کرد.

فدریکا موگرینی، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا

 

اعضاء این هیات عبارت بودند از «الیزبیتا بینکواسکا»، Elżbieta Bieńkowska از کمیسیون صنعت و بازار داخلی؛ «ویولتا بالک»، Violeta Bulc از کمیسیون حمل و نقل؛ «میگوئل آریاس کانته»، Miguel Arias Cañete از کمیسیون انرژی و تغییرات آب و هوایی؛ «کارلوس موئداس»،  Carlos Moedas از کمیسیون پژوهش، علوم و ابتکارات؛ «تیبور ناوراسیکس» Tibor Navracsics از کمیسیون آموزش، فرهنگ، جوانان و ورزش؛ «کریستوس استایلیاندس» Christos Styliandes از کمیسیون کمک های بشردوستانه و مدیریت بحران؛ و «کارمنیو ولا»، Karmenu Vella از کمیسیون محیط زیست، امور دریایی و ماهیگیری.

همکاری آینده

اگرچه اتحادیه اروپا مشکلات پیشین با ایران را فراموش نمی کند، اما به برجام امیدوارانه نگاه می کند تا در کنار آن بتواند راه های همکاری دیگری باز کند.

با این حال برجام در آمریکا، اغلب به عنوان سلاح سیاسی بین احزاب رقیب استفاده می شود. دو طرف دیگر حاضر در برجام، اولویت های دیگری در رویکرد خود در قبال ایران دارند.

برای روسیه، حل بحران سوریه به شکل مطلوب خود و ضرورت افزایش قیمت جهانی هیدروکربن ها از مهمترین مسائل هستند.

برای سیاست خارجی عملگرای چین، که عمدتاً به دستاوردهای اقتصادی وابسته است، سوال اصلی این است که آیا طرح «کمربند و جاده» بعد از نزول غیرقابل انتظار در رشد اقتصادی همچنان قابل دستیابی است و در این پروژه برای ایران به عنوان کشوری که بین پاکستان، آسیای مرکزی و خاورمیانه قرار دارد، چه نقش دقیقی می توان متصور شد.

به طور کلی، در این فضای پیچیده، اتحادیه اروپا برای بازسازی سریع روابط اقتصادی با ایران و به ویژه افزایش جریان های تجاری و سرمایه گذاری، شانس خوبی دارد.

منطقی است اگر این انتظار وجود داشته باشد که در میان مدت، حجم تجارت اتحادیه اروپا با ایران به سطح نسبتا بالای دهه 1970 بازگردد.

با این حال مشارکت قابل توجه ایران در امنیت انرژی اتحادیه اروپا، احتمالا با آن سرعتی که اروپا دوست دارد محقق نخواهد شد؛ به ویژه اینکه ایران نیازمند توسعه زیادی در بخش زیرساخت ها است.

چون اقتصاد ایران بازتر و کارآمدتر می شود، باید رشد سالیانه قابل توجهی داشته باشد. بنابراین چالش بزرگ برای مقامات ایران آن است که اطمینان حاصل شود که تمام مردم ایران از مزایای این رشد اقتصادی بهره مند خواهند شد و نه فقط نزدیکان به حکومت.

این مساله به ویژه از آن جهت که ایران جعیت جوانی دارد و آرزوهای آنها باید برآورده شود، از اهمیت بیشتری برخوردار است. برای این منظور اتحادیه اروپا که سابقه خوبی در جهان دارد، می تواند شریک خوبی محسوب شود.

سفر روحانی، رئیس جمهور ایران به ایتالیا

 

سفر روحانی، رئیس جمهور ایران به ایتالیا و فرانسه تنها چند روز بعد از «روز اجرا» ی برجام به صورت واقعی موید همین رویکرد است.

سفرهای پیاپی وزرای کشورهای اروپایی به همراه نمایندگان بخش های خصوصی به ایران هم نشان دیگری از ظرفیت همکاری های اقتصادی بین ایران و اتحادیه اروپا است. تمام اینها به دلیل اینکه اروپا از مزیت نسبی برخوردار است منطقی است.

در سوی دیگر شرکت های آمریکایی نگران وضعیت نامطمئن خود در آمریکا هستند که به واسطه ادامه تحریم های غیرهسته ای و ترس از احتمال مجازات وجود دارد؛ چیزی که به صورت غیر مستقیم بر شرکت های اروپایی هم تاثیر می گذارد. با این حال در فضای اقتصادی کنونی جهان خطر این احتمال وجود دارد که کشورها در «دام رقابتی» گرفتار شوند.

موضوعات منطقه ای

حوزه همکاری های منطقه ای با ایران برای اتحادیه اروپا اهمیت ویژه ای دارد، اما باید برای این هم مهم باشد؛ به ویژه اینکه اکنون خاورمیانه وضعیت آشفته ای دارد.

برجام فرصت منحصر به فردی در اختیار ایران قرار می دهد که خود را به عنوان بازیگری مهم و مسئول در صحنه بین المللی مطرح کند و روابط متشنج خود با عربستان سعودی را مدیریت کرده و در همکاری سازنده ای با قدرت های منطقه ای و بین المللی به دنبال صلح در سوریه، عراق و یمن باشد.

درد و رنج ادامه دار مردم سوریه غیرقابل قبول است و تمام طرف هایی که به طور مستقیم و غیر مستقیم در این درگیری دخالت دارند، وظیفه اخلاقی دارند تا با ایجاد امتیازات متقابل به دنبال توافقی عملی باشند که بتواند برای تمام طرف ها قابل قبول باشد.

حضور ایران در گفتگوهای سوریه به طور حتم قدم مثبتی است.

«درگیری های بی پایان» در قلب خاورمیانه می تواند هر لحظه در سطح جهانی گسترش یافته و هیچ کسی چنین عاقبتی را نمی خواهد.

احترام به مرزهای بین المللی تمام کشورهای خاورمیانه از شروط اولیه است که در «محمد جواد ظریف»، وزیر خارجه ایران نیز به درستی در پارلمان اروپا به آن تاکید داشت؛ اما این اصل باید برای تمام کشورهای خاورمیانه توسط ایران به رسمیت شناخته شود و از راه حل دو کشور برای مساله فلسطین و اسرائیل حمایت کند.

 

اتحادیه اروپا و ایران باید برای ثبات افغانستان نیز همکاری نزدیکی با هم داشته باشند؛ به ویژه اینکه اکنون مقامات افغان با افزایش شورش ها مواجه هستند.

هم اتحادیه اروپا و هم ایران با پیامدهای ناگوار مشابهی از جنگ افغانستان به ویژه از افزایش قاچاق مواد مخدر و هجوم پناهجویان مواجه بوده اند.

پارلمان اروپا

 

نقش پارلمان اروپا

پارلمان اروپا در موفقیت برجام و پیشرفت اجرای آن نقش مهمی دارد. هر چند، این موقعیت بدون مقداری فشار به دست نمی آمد. در 3 آوریل 2014 پارلمان اروپا بر حمایت قاطع خود از مذاکرات هسته ای تاکید کرد و تمایلات خود درباره اینکه سیاست های ایرانی ها چگونه می تواند موجب بهبود روابط دو جانبه و منطقه ای شود برشمرد.

این مصوبه پارلمان اروپا با اعتراض مقامات ایرانی مواجه شد. آنها اعتراض کردند که تصمیم پارلمان اروپا در واقع به منظور تسری دادن حقوق بشر به تمام جنبه های روابط بین ایران و اتحادیه اروپا مطرح شده است و این عبارت که ایران سوابقی از «نقض مداوم و نظام مند حقوق اساسی» دارد، یک دخالت غیرقابل قبول در امور داخلی ایران بود.

سفر هیات های پارلمان اروپا به ایران برای سال ها قطع شده بود و هیچ گفتگویی هم بین نمایندگان پارلمان های دو طرف در جریان نبود. مصوبه پارلمان اروپا بسیاری از حوزه های دیگر را هم شامل می شد.

به طور مثال، پارلمان اروپا گفته بود که در صورت پیشرفت قابل توجه در مذاکرات هسته ای:

*روابط اتحادیه اروپا و ایران باید در مسائل دیگری همچون توسعه اقتصادی، توافق های تجاری، حاکمیت قانون و نگرانی های منطقه ای همچون جنگ در سوریه و مقابله با همه اشکال تروریسم و ریشه های آن نیز گسترش یابد؛

*«سرویس اقدام خارجی اتحادیه اروپا» باید اقدامات مقدماتی لازم برای افتتاح دفتر نمایندگی اتحادیه اروپا در تهران را انجام دهد؛

*شورای اتحادیه اروپا باید درباره چارچوب توافقی آینده برای روابط دو جانبه بحث کند، که توسعه جامعه مدنی و بخش خصوصی در ایران، مبارزه بر ضد مواد مخدر (در حالی که این اطمینان نیز حاصل شود که متهمان این بخش در دادگاه های بی طرف محاکمه شده و به مجازات اعدام نیز محکوم نمی شوند)؛ همکاری های محیط زیستی؛ انتقال فناوری؛ توسعه و طراحی زیرساخت ها؛ آموزش و فرهنگ؛ و مراقبت از کودکان و بهداشت را شامل می شود.

در این مصوبه پارلمان اروپا، درباره بدتر شدن وضعیت محیط زیست در ایران، به ویژه کمبود آب، بیابانی شدن و آلودگی هوا ابراز نگرانی کرده بود و از اتحادیه اروپا دعوت کرد تا همکاری بین این اتحادیه و موسسات پژوهشی ایرانی، سازمان های محیط زیستی و شهرها را تسهیل کند؛

درخواست کرده بود تا تلاش های جدی برای توسعه جامعه مدنی و تقویت آن در ایران انجام شود و تعداد تبادل دانشجویان، هنرمندان و دیگر بازدیدکنندگان بیشتر شود؛ همچنین تبادلات دانشگاهی نیز برای تشویق مشارکت جوانان و تعاملات مدنی ارتقاء یابد؛

به بیان دیگر، حساسیت شدید مقامات ایرانی در مورد (اتهام) نقض حقوق بشر، مانع از هرگونه مذاکره موازی درباره زمینه های دیگر همکاری بعد از برجام شد.

حتی حال نیز که فضای سیاسی گرم تر شده، ظریف از پیش به پارلمان اروپا هشدار داده است که پارلمان اروپا باید درک کند که موضوعات مرتبط با حقوق بشر باید «در فضایی از احترام متقابل و بدون موعظه مطرح شود».

اخیراً کمیته روابط خارجی پارلمان اروپا در حال آماده کردن مصوبه دیگری است تا راهبرد جامع اتحادیه اروپا برای روابط با ایران مشخص شود.

این مصوبه به طور قطع به دنبال روابط بهتر و سازنده تر با ایران است و بسیاری از پیشنهادهایی که در مصوبه 2004 مطرح شده بود؛ به روزرسانی خواهد کرد و احتمالا موارد جدیدی هم به آن اضافه خواهد شد.

113/110

منبع: پژوهش «روابط ایران و اتحادیه اروپا پس از توافق هسته ای» از مرکز مطالعات سیاست اروپایی

مترجم: محمود مجدی

بیشتر بخوانید:

روحانی: برجام زمینه خوبی برای توسعه روزافزون روابط ایران و اتحادیه اروپا ایجاد کرده است + ویدئو

رئیس کمیته روابط خارجی پارلمان اروپا: اتحادیه اروپا قویا از برجام حمایت می کند

حاشیه های پر رنگتر از متن در روابط ایران و اتحادیه اروپا / تحلیل

برجام و روابط ایران با اتحادیه اروپا؛ محور مذاکرات ظریف با موگرینی

کلیدواژه

۱۶ بهمن ۱۳۹۶, ۱۰:۲۶ تهران
کامنت