• Cami’ut Tevarih’in UNESCO’da kayda alınması üzerine

İranlı büyük politikacı, tarihçi ve hekim Reşideddin Fazlullah Hemedani’nin İran’ın Gülistan müze sarayında saklanan ünlü eseri Cami’ut Tevarih’in iki resimli nüshası UNESCO’da dünya kültürel mirasları listesinde kayda alındı.

Cami’ut Tevarih sadece İran milleti değil tüm beşeriyetin geçmişe açılan penceresidir, zira bu eser kültürel İran’a doğru bir pencere açıyor, ama kültürel İran, günümüzde İran olarak tanıdığımız ülkenin siyasi sınırlarının çerçevesinin çok ötelerini kapsayan bir İran’dır.

 

 

Uluslararası dünya hafızası istişare komisyonu oturumu 24 ila 27 Ekim tarihlerinde Paris’te düzenlendi. Oturumda ülkelerin yeni eserlerin kayda alınması ile ilgili önerileri ele alındı ve 78 yeni eserin kayda alınması onaylandı. Onaylanan eserlerin arasında İran dünya hafızası milli komisyonunun önerdiği Cami’ut Tevarih adlı eser de vardı. Böylece şimdiye kadar dünya kültürel belge miraslarından 427 kadarı kayda alındı ki bu eserlerin arasında İran’ın payı on eser oldu.

 

 

Cami’ut Tevarih adlı eser içerdiği tarihi noktalar ve ayrıca siyasi ve sosyal etüt bakımından özel önem arz eden bir eserdir. Bu eserden iki el yazması nüshası UNESCO’nun dünya hafızası listesine alınmak üzere oturuma sunuldu. Cami’ut Tevarih adlı eserin birinci nüshası kameri 1004 ve miladi 1595 yılında 305 sayfada ve ikinci nüshası da kameri 1074 ve miladi 1665 yılında yazılmıştır. Bu arada her iki nüshanın Tahran’da Gülistan sarayı müzesinde saklandığı ve sanatsal açıdan eşsiz özelliklere sahip oldukları belirtilmelidir.

 

 

Reşideddin Fazlullah Hemedani kameri 629 ve miladi 1250 yılında İran’ın Hemedan kentinde doğdu ve kameri 696 ve miladi 1317 yılında da vefat etti. Büyük bir politikacı, tarih yazarı ve hekim olan Hemedani, Cami’ut Tevarih adlı eseri kaleme aldı ve vezir olduğu dönemde Rüb-i Reşidi gibi bir çok binanın inşaatına vesile oldu.

Reşideddin Fazlullah Hemedani Cami’ut Tevarih adlı eserini Gazan Han’ın talebi üzerine kaleme aldı ve Gazan Han vefat edince eseri Olcayto’ya hediye etti. Olcayto’nun emri üzerine bu eser Gazan Han’ın anısına Mübarek Gazani olarak adlandırıldı, fakat Olcayto krallığı dönemi tarihi, dünya kavimleri ve evreleri tarihi, Sur-ul Akalim ve Mesalik-ul Memalik adlı bölümleri iki ayrı ciltte telif edilerek ilk bölüme eklendi. Bu üç cilt bir arada Cami’ut Tevarih adlı eseri oluşturdu.

 

 

Mübarek Gazani adlı kitap Türk ve Moğol kabileleri ve Moğol kralı Cengiz Han’ın torunlarının tarihini içeriyor. Eserin bu bölümü Cengiz Han’ın çocukluk çağından hükümdarlığına kadar geçen dönemi içeriyor ve mitoloji ve tarih karışımı bir muhtevadan oluşuyor. Bu bölüm ayrıca Cengiz Han torunlarının orta Asya, Kıpçak ovası ve Çin’de hükümdarlığı tarihini ve yine İran’da Halaku Han’dan Gazan Han’a kadar hüküm süren Moğol İlhanlılar tarihini içeriyor. Yazar eserinde yaşadığı çağın tarihi ile ilgili bazı bilgilere de yer veriyor ki bu da eserin önemli özelliklerinden biri sayılıyor.

 

 

Cami’ut Tevarih adlı eserin ikinci ve üçüncü cildi ise eserin yazıldığı tarihe kadar Olcayto iktidarı tarihi, Hz. Adem’den -s- Hz. Muhammed’e -s- kadar peygamberler tarihi, Sasanilerin sonuna kadar İran tarihi, İslam Peygamberi -s- ve halifelerin yaşam tarihi, İran’da İslam’dan sonra Moğol saldırısına kadar hüküm süren hanedanların tarihi, oğuzlar, Çinliler, Hindistanlılar, papaları ve Roma kayserlerini kapsayan batılılardan oluşan çeşitli kavimlerin ve milletlerin tarihini içeriyor. Eserin üçüncü cildi Sur-ul Akalim ve Mesalik-ul Memalik’ten oluşuyor.

 

 

Cami’ut Tevarih adlı eserin ikinci cildinin önemli bir bölümünü oluşturan oğuzlar, Çin tarih, Hint ve buda tarihi, Batı tarihi, İsmailiye ve Nezariler tarihi İslam dünyasında tarih yazarlığı açısından eşsiz ve muhteşemdir ve her türlü bağnazlıktan uzak bir şekilde ve sadece söz konusu kavimlerin yazıları ve belgelerine istinaden yazılmıştır.

Aslında Reşideddin Hemedani, Çin tarihini yazarken muteber Çinli kaynakları kullanan ilk tarih yazarıdır. Bundan başka Reşideddin Çinli bilginlerle işbirliği yapmış ve tarihi konulardan başka Çin bilimi ile ilgilenmiştir.

Cami’ut Tevarih adlı eserin bu bölümü Çin tarihi hakkında İran ve İslam tarih yazarlığında ilk bağımsız ve geniş kapsamlı yazıdır. Öte yandan Hindistan tarihi bölümünde de yazar Buda yaşamını detaylı bir şekilde anlatmıştır ki bu da İslam dünyasında ve Fars dilinde o tarihe kadar yazılan eserlerin arasında bir ilktir.

 

 

Gerçi Reşideddin Fazlullah Hemedani Moğol kralların hizmetinde olmuş ve mecburen eserlerinde onlardan saygı ile söz etmiş, ama yine de bu zümrenin katliamlarını, yağmalarını ve talanlarını detaylı bir şekilde anlatmış ve bu olaylardan duyduğu esefi açıkça dile getirmiştir. Yazar eserinde Hoca Şemseddin Cuveyni ve Hoca Bahaeddin Cuveyni gibi İranlı şahsiyetlerin ve hatta emir Nevruz gibi bazı Moğol emirlerin katledilmelerine de işaret etmiş ve görüşünü dile getirmiştir. Yazar bu insanların ortadan kaldırılmaları için ne gibi komplolar kurulduğunu ve nasıl bahaneler üretildiğini ifşa etmiştir. Hemedani eserinde ayrıca o dönemde halkın yaşam sıkıntılarını, geçim tarzını, dini durumlarını ve Moğol hükümdarlarının İranlı işgüzarlarına nasıl davrandıklarını da anlatmıştır.

 

 

 

Reşideddin Fazlullah Hemedani Cami’ut Tevarih adlı eserinin çeşitli bölümlerini telif ederken, bir çok kaynaktan yararlanmıştır. Yazar İslam tarihi bölümünde İbni Asir’in El Kamil  adlı eserini, İran mitoloji tarihi bölümünde El Kamil ve Teberi tarihi ve ayrıca İbni Balhi’nin Farsname adlı eseri ve Mesudi’nin Mürevvecül Zeheb adlı eseri ve bazı Kur'an'ı Kerim tefsir kitapları ve Kur'an'ı Kerim kıssaları kitaplarından yararlanmıştır.

Yazar eserini telif ederken ayrıca Gazan Han ve diğer emirlerin, alimlerin, tarihçilerin, Uygurlu, Çinli, Hindistanlı, Kıpçaklı Hutaylı ve diğer kavimlerin büyüklerinin sözlü rivayetlerinden ve bilgilerinden de faydalanmıştır. Örneğin Çin tarihini yazarken o dönemde Tebriz’de ikamet eden Litaçi ve Yeksun adlı iki Çinli bilginden yardım aldığı ve Cami’ut Tevarih adlı eserin bu bölümü bu iki bilgin tarafından Çinceden Farsçaya çevrildiği ifade edilir.

 

 

Cami’ut Tevarih adlı eserin yazılış tarzı, Cuveyni’nin Cihanguşa tarihi ve Vesaf tarihinin aksine çok sade ve akıcıdır ve Moğolca yazıları yazarın yaşadığı çağın konuşulan Farsçasına çevrilmiştir. Bu kitap yazarın çağında Arapça,Türkçe ve Moğolcaya çevrildi, fakat bir tek ikinci cildin Arapça çevirisinden bazı bölümler günümüze dek geride kaldı.

Şimdiye kadar Cami’ut Tevarih adlı eserin bazı bölümleri Doğu Türkçesi, Osmanlı Türkçesi, Arapça, Fransızca, İngilizce, Almanca ve Rusça'ya çevrilerek yayımlandı.

Cami’ut Tevarih’in bir bölümü ilk kez 1836 yılında Paris’te basıldı. Seyyid Celaleddin Tahrani ise Cami’ut Tevarih’i 1934 yılında Tahran’da yayımladı.

 

 

Aslında İran’ın UNESCO dünya hafızası listesinde kayda alınan onuncu eseri, Cami’ut Tevarih adlı eserin en eski nüshası değil, ama yine de bu eseri kitap bezeme ve resimlendirme sanatları bakımından en eski nüshası nitelemek mümkün.

Gülistan sarayı müzesi Başkanı Mesut Nusreti, Gülistan sarayı müzesinden saklanan Cami’ut Tevarih’in bu nüshası 29 * 39 santimetre ebadında ve nastalik hattı ile kaşmir kağıdı üzerinde ve 305 sayfada yazılan bir nüsha olduğunu belirterek şöyle diyor: bu nüsha 98 adet çeşitli ressamların ve tasarımcıların eseri olan resimle süslenmiş ve resimlendirilen her sayfanın altında resmi yapan ressamın adı yazılmıştır.

Nusreti bu kitabı altınla kaplanan ve çeşitli ağaç, bitki ve hayvan resimleri ile süslenen ve her resim kendine özel konusu olan ve üzerinde izah edilen nefis bir eser olduğunu belirtiyor. Kitapta resim konularına, tahta oturan Coğtay, Cengiz Han’ın krallarla görüşmesi, bazı kentlerin kuşatması ve içinde yaşanan savaşlar, güneş karşısında ve savaş sırasında münacat, çeşitli şehzadeler ve çeşitli etkinlikler dolaysıyla açık alanda düzenlenen şenlikler, rasat halinde İranlı müneccimler, Moğol kralının Turan ve Roma fetihleri dolaysıyla emrettiği şenlikleri örnek vermek mümkün.

 

 

Reşideddin Fazlullah Hemedani’nin Cami’ut Tevarih adlı eseri orta çağ İran’ında resim alanında da bir şaheser sayılır. Reşideddin siyaset alanındaki dirayeti ve tedbirlerinden başka sanat aleminde de büyük bir zevke sahipti ve değerli bilgileri toplama konusunda sarf ettiği titizliğin yanında Cami’ut Tevarih ve diğer telifleri de en kaliteli kağıtların üzerinde ve en güzel hatla ve en güzel bezemelerle yazılmasını istiyordu. Reşideddin’in telifleri bu iş için özel olarak kurulan bir idarede ve en usta hattatların çalışmaları ile Farsça ve Arapça olarak çok sayıda nüshada hazırlanıyor ve esas nüsha ile karşılaştırıldıktan sonra İslam dünyasının çeşitli beldelerine gönderiliyordu.

 

 

Cami’ut Tevarih adlı eserin tüm nüshalarındaki resimlerde Çin’in Tang hanedanı döneminin ressamlarının gölge tarzından çok yararlandığı gibi kalemin sert kullanılması ve giysilendirmelerin de açıkça mezopotamya tarzı olduğu anlaşılıyor. Gerçi bazı resimlerde uzun boylar, Bizans modellerini çağırıştırıyor, fakat Çin ve Moğol tarihi ile ilgili resimlerde Çin resim sanatının tesiri daha belirgindir. Buna karşı bir çok resimde İranlı resim sanatı özelliklerinin izlerini görmek mümkün.

 

 

Ve son olarak, gerçi Moğollar ve İlhanlılar dönemlerinde İran toprakları büyük yıkıma uğradı ve bir çok sanat ve kültür zemini yok oldu, ama yine de Cami’ut Tevarih adlı eserde miras kalan güzel resimler İlhanlılar döneminde resim sanatının gelişmeye başladığını gösteriyor.

Hoca Reşideddin Fazlullah Hemedani siyaset ve iktisat işlerini bilen ve Rüb-i Reşidi gibi binayı inşa ettiren bir şahsiyet olarak o karanlık dönemde adeta bir meşale gibi parlayan bir insandır. Hemedani cahilliğin kol gezdiği bir dönemde büyük bir imparatorluğunun kapasitelerinden yararlandı ve çeşitli diyarların sanatçılarını ve bilgilerini davet ederek Cami’ut Tevarih adlı evrensel bir eseri yarattı.

Cami’ut Tevarih’in o çağın seçkin resim sanatçılarının yarattığı muhteşem eserlerle bütünleşmesi ise bu eseri ebedi bir eser haline getirdi ve aynı zamanda İran tarihinin çeşitli açılarını daha titiz bir şekilde incelemeye ışık tuttu.

 

Nov 12, 2017 13:19 Europe/Istanbul
Görüşler