Son altmış yılı aşkın bir sürede Amerika devletinin müdahalelerinden en çok zarar gören ülkelerden biri de İran’dır.

Sohbetimizin son bölümünde Amerika’nın İran’ın içişlerine müdahalelerinden en önemli olanlarından birine, yani 19 Ağustos 1953 tarihinde İran’ın milli hükümetine karşı askeri darbeye değinmek istiyoruz.

Dr. Muhammed Musaddık, İran’da 1951 yılında Başbakanlık koltuğuna oturan bir politikacıydı. Musaddık’ın en önemli icraatından biri İran’ın petrol sektörünü millileştirmekti. Ancak bu uygulama Amerika ve Britanya’yı rahatsız etti ve bu yüzden Londra ve Washington Dr. Musaddık yönetimini devirme planını hazırlamaya başladı. Plan hazırlandıktan sonra İran’da 19 Ağustos 1953 tarihinde Ajax operasyonu adı ile anılan bir darbe Amerika casusluk örgütü CIA’nin mali desteği ile Dr. Musaddık’ın milli hükümetine karşı gerçekleştirildi.

CIA’nin yönettiği Ajax operasyonu adlı darbe dört aşamada yapıldı. Birinci aşamada Dr. Musaddık yönetimine karşı karalama kampanyası yürütüldü. Bu aşamadan sonra Dr. Musaddık şahın kararı ile başbakanlıktan azledildi ve Dr. Musaddık hükümeti karşıtı ve şah saltanatı yanlısı kaosla karışık bazı protesto eylemleri de düzenlendi ve son aşamada da zafer işareti gösterilerek yeni Başbakan şah tarafından açıklandı.

1953 yılında yayımlanan bilgilere göre, CIA isyancı unsurları ve profesyonel protesto eylemleri organizatörlerini istihdam etmek ve şiddet içerikli protesto eylemleri düzenletmek için bir milyon dolar harcadı. O sıralarda CIA’nin yerli işbirlikçileri Dr. Musaddık hükümetinin taraftarları ile sokaklarda çatışmaya girdi. Bu çatışmalarda en az 300 kişi hayatını kaybetti. CIA aynı zamanda milli şura meclisinde bazı güçlü milletvekilleri ve İran genelinde nüfuz sahibi olan unsurlara da milyonlarca dolar rüşvet dağıttı. Sonuçta Dr. Musaddık tutuklanarak hapse atıldı ve şah da yeniden batının İran petrolü üzerindeki sultasını iade etti. Bu durum 26 yıl sürdü ve İslam inkılabı İran petrolünü yeniden millileştirdi.

Amerika’nın 19 Ağustos 1953 darbesine karışmasının sebebi hakkında bazıları Amerikalı petrol firmalarının İran petrolünün bir bölümüne ortak olma isteğine işaret ederken, bazıları da Amerikalı politikacılar İran’da komünistlerin iktidarı ele geçirmelerinden korktukları için bu darbeye karıştıklarını ifade ediyor.

Gerçekte Amerika soğuk savaş başladıktan sonra İran’ı sovyetler birliği ile Fars körfezi bölgesi arasındaki stratejik konumu itibarı ile Batı için önemli bir müttefik görüyordu. Öte yandan İran’ın stratejik konumu ikinci dünya savaşı sırasında da anlaşılmıştı. Ancak Amerika’nın 19 Ağustos darbesine karışması, bu ülkenin siyasi imajına ağır darbe indirdi.

Amerikalı tarihçi David Peter, Amerika’nın 19 Ağustos darbesi sırasında İran’ın içişlerine karışması konusunda şöyle yazıyor: İran’a yapılan müdahale bizim için pahalıya patladı. Amerikalı petrol firmalarının isteklerine eşlik etme gereği, ABD yönetimini İran macerasına karışmak zorunda bıraktı ve bunun sonucu da başka ülkelerin içişlerine müdahale etmeme ilkesinden sapmak oldu.

Amerikalı demokrat senatör Berney Sanders de başkanlık seçimleri aday adayları tartışmaları sırasında 11 Şubat 2016’da çıktığı Hillary Clinton karşısında Amerika’nın başta Dr. Musaddık’ın yönetimini devirmek olmak üzere Amerika’nın başka ülkelerin yönetimlerini devirme girişimlerine işaret ederek şöyle dedi: Amerika’nın başka devletleri devirmeye yönelik müdahaleleri elli altmış yıl öncesine dayanır. Bu müdahalelerden biri İran’da 1953 yılında Musaddık yönetimini devirmekti. Hiç bir Amerikalı Musaddık’ı bilmez, o İran milletinin seçtiği başbakandı. Musaddık ABD ve Britanya’nın çıkarları uğruna devrildi ve sonucu da İran şahının diktatör olması oldu.

19 Ağustos 1953 darbesi İran ve ABD ilişkileri üzerinde önemli etkisi oldu, öyle ki bu etkinin izleri hala devam ediyor. Son yıllarda İran’da Dr. Musaddık yönetiminin askeri darbe ile devrilmesi ile ilgili bazı belgeler yayımlandı. 18 Mart 2000 tarihinde ABD dönem dışişleri Bakanı Modlin Olbright şöyle dedi: 1953 yılında Amerika İran Başbakanı Dr. Musaddık’ın devrilmesinde önemli rol ifa etti. Aizenhaver yönetimi bu hareketin stratejik açılardan doğru olduğunu savundu, fakat bu darbe açıkça İran’ın siyasi gelişme sürecini geriletti ve bu yüzden şimdi bir çok İranlı vatandaşın Amerika’nın İran’ın içişlerine karışmasından rahatsız olmasına şaşırmamak gerekir. Bundan başka Amerika çeyrek asır boyunca şah rejimini destekledi ve şah rejimi de muhaliflerini acımasız bir şekilde bastırdı.

Amerika’nın önceki Başkanı Barack Obama da iki kez Amerika’nın 19 Ağustos darbesine karıştığını açıkça itiraf etti. Obama bir kez 2009 yılında Mısır’ın Kahire üniversitesinde ve bir kez de 2013 yılında BM genel kurul zirvesinde yaptığı konuşmalarında bu konuya temas etti.

Obama ayrıca 2006 yılında senatör olduğu dönemde yazdığı umut cesareti adlı kitabında da 19 Ağustos 1953 darbesine işaret etti ve bu durumu Amerika devletinin başka ülkelerin içişlerine haddini aşan müdahale ve despot bir lideri destekleyerek başka ülkelerde ittifak kurma şeklinde yorumladı.

Amerika’nın dönem Dışişleri Bakanı Hillary Clinton da 26 Ekim 2011’de BBC ve VOA’nin Farsça yayınlarına verdiği iki ayrı mülakatta İran milletine hitap etti. Clinton ABD dönem Dışişleri Bakanı Modlin Olbright’ın özür dilemesini hatırlatarak birkez daha İran milletinden 19 Ağustos 1953 darbesine karıştıkları için özür diledi.

İran’da yapılan bu darbe ile ilgili en önemli belgeler 19 Ağustos 2013 tarihinde yayımlandı. Bu bölgelerde TPAjax adlı operasyonda Amerika’nın rol ifa ettiği ilk kez resmen ve detaylı bir şekilde ifşa edildi. Bu belgelere göre Amerika doğrudan Dr. Musaddık yönetimini devirmekte ve İran’da iktidarı Muhammed Rıza Pehlevi’ye teslim etmekte rol ifa etti ve darbeyi yönetti. Bu belgeler toplam 375 tarihi belgeden oluşuyor. Zamanında gizli ve çok gizli olan bu belgeler İran’da milli hareketin karanlık açılarını aydınlattı ve Amerika’nın nasıl İran milletinin seçtiği Başbakanı devirdiğini gün ışığına çıkardı.

Bu belgelerin arasında 19 Ağustos 1953 tarihli bir belge, Dr. Musaddık yönetiminin devrildiğinden emin olunduktan sonra beyaz saraydan darbeci yönetime destek için 5 milyon dolar tahsis edilmesi talep edildiğini doğruluyor.

Bu belgeler Dr. Musaddık’ın Şubat 1951 ila Şubat 1953 tarihleri arasında tutumunun tespit edilme çabası, İran’da Temmuz 1952 krizi ve sonuçları, Ajax operasyonu planlaması ve uygulanması ve Ajax operasyonu sonrası Eylül 1953’ten Aralık 1954’e kadar geçen süre olmak üzere dört temel eksende yayımlandı.

Amerika’nın Foreign policy dergisi bu belgeleri yayımlarken şu ifadelere yer verdi: ABD ve Britanya istihbarat servisleri İran’da darbe yapmakla izledikleri hedeflerin gerçekleşmesi için çok katmanlı ve karmaşık bir projeyi eşzamanlı yürüttü. Dr. Musaddık’ın siyasi imajını tahrip etmek için propaganda makinelerini kullanmak, İran parlamentosunda dönem milletvekillerinden bazılarına rüşvet vermek, askeri birlikleri organize etmek ve sonunda da sokak eylemlerini düzenlemek bu operasyonun bazı katmanlarıydı.

Ancak bazı gözlemciler bu darbenin kısa vadede ABD için bazı çıkarları getirdiğini, fakat uzun vadede tamamen yanlış bir hareket olduğu anlaşıldığını belirtiyor.

Öte yandan Amerika İran’da İslam inkılabı zafere kavuştuktan sonra da doktrinin İran İslam Cumhuriyeti nizamını devirme üzerine oturttu. Amerika yönetimi İslam inkılabını hezimete uğratmak için türlü komploları kurdu. Bu arada Amerika’da yeni muhafazakarların iktidarın başına geçmesi ile birlikte İran’da nizamı değiştirme projesi Amerikalı devlet adamlarının gündemine alındı. Daha çok Dışişleri Bakanlığında çalışan bazı Amerikalı devlet adamları yumuşak güçle İran İslam Cumhuriyeti nizamını devirmenin mümkün olduğunu savunuyordu.

Gerçekte Amerika’nın Tebes operasyonu ve bazı darbe planları İran’da tamamen bozguna uğrayan askeri yöntemlerdi. Bu yüzden Amerika son yıllarda İran’da batıda yaptırdığı gibi kadife devrim yaptırmayı ve İran milletini nizamla karşı karşıya getirmeyi gündemine aldı. Ancak İran milleti Amerika’nın tüm komplolarına karşı durdu ve İslam inkılabı ve ilkelerine bağlı olduğunu ortaya koydu ve bu ilkelere dayanarak küresel sultacı zorbaları dize getirmenin mümkün olduğunu gösterdi.

Feb 13, 2018 20:34 Europe/Istanbul
Görüşler