Սեպտեմբեր 23, 2022 17:47 Asia/Tehran
  • Մոսկվան հանդես է եկել խաղաղության պայմանագրի նախագծով, որն անորոշ ժամանակով հետաձգում է ԼՂ կարգավիճակի հարցը. այս բանաձևը հայերին ավելի շատ է դուր գալիս, քան եվրոպական առաջարկը. Թոմաս դե Վաալ

Քարնեգի Եվրոպա hիմնադրամի ավագ հետազոտող Թոմաս դե Վաալը, որը մասնագիտացած է Արևելյան Եվրոպայի և կովկասյան տարածաշրջանի հարցերում, հրապարակել է «Հայաստանի, Ադրբեջանի գլխին ավելի շատ փոթորկուն ամպեր են կուտակվում» վերտառությամբ ծավալուն հոդված՝ անդրադառնալով Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի վրա վերջին հարձակմանը:

Հեղինակը գրում է, որ նորմալ ժամանակներում Հարավային Կովկասում բռնությունների վերջին աճը շատ ավելի մեծ ուշադրություն կգրավեր: Այնուհետև նա ներկայացնում է սեպտեմբերի 13-14-ին տեղի ունեցած դեպքերը, այն է՝ ադրբեջանական լայնածավալ ներխուժում Հայաստանի տարածք, որի հետևանքով Հայաստանը, ըստ պաշտոնական տվյալների, ունի  ավելի քան  200 զոհ և անհետ կորած, իսկ Ադրբեջանը՝ 80 զոհ: Դե Վաալը նկատում է, որ թե՛ Հայաստանը, թե՛ Ադրբեջանն ունեն քիչ բնակչություն, ուստի կորուստների վերաբերյալ այս թվերն իրականում սարսափելի են:

«Հրադադարը դադարեցրել է 2020 թվականի քառասունչորսօրյա պատերազմից ի վեր երկու երկրների միջև ամենածանր բռնությունը, սակայն ադրբեջանական ուժերը, ըստ երևույթին, դեռ վերահսկում են տարածքներ Հայաստանի սահմանամերձ շրջաններում: Մարտերը տեղի են ունեցել Բրյուսելում Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի և Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի միջև ԵՄ միջնորդությամբ բարձր մակարդակով բանակցությունների չորրորդ փուլից ընդամենը երկու շաբաթ անց. այնտեղ առաջընթաց էր արձանագրվել: Կարևոր է, որ դեպքերը հետևել են  Ռուսաստանի ռազմական նվաստացմանը Ուկրաինայի կողմից Խարկովի մարզում: Որոշ լրատվամիջոցներ մոլորեցնող կերպով մարտերը նկարագրել են որպես սահմանային բախումներ և հղում արել  Լեռնային Ղարաբաղի վիճելի տարածքին, որն ավելի քան երեսուն տարվա հակամարտության վայրն է: Բայց Ղարաբաղում, որտեղ այժմ տեղակայված են ռուս խաղաղապահները, կամ «իսկապես ադրբեջանական տարածքում» (չակերտները՝ Tert.am) մարտեր տեղի չեն ունեցել. այդ ամենը եղել է Հայաստանի տարածքում։

Ադրբեջանը հայտարարել է, որ եղել են հայկական «սադրանքներ», ինչը հնարավոր չէ ստուգել: Ականատեսները նկարագրում են ռազմական օբյեկտների և քաղաքացիական ենթակառուցվածքների ուժեղ գնդակոծությունները, ի թիվս այլ վայրերի, Սոթք գյուղում և առողջարանային Ջերմուկ քաղաքում, որի քաղաքացիական բնակչությունը տարհանվել է: Կան արժանահավատ տեղեկություններ վայրագությունների և երկու զոհված հայ կին զինվորների սարսափելի պղծման մասին:

2020 թվականի պատերազմում ճնշող հաղթանակ տանելուց ի վեր, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը օգտագործել է այն, ինչ բարձրաստիճան մի ադրբեջանցի ինձ նկարագրել է որպես «հարկադրական դիվանագիտության» ռազմավարություն Հայաստանի դեմ՝ բանակցությունների և ուժի խառնուրդ:

2020 թվականին հասնելով իր պատերազմական նպատակներից շատերին, բայց ոչ բոլորին, Ալիևը նոր նպատակներ ունի։ Առաջինը Հայաստանին պարտադրում է ստորագրել «խաղաղության պայմանագիր», որով Հայաստանը հրաժարվում է պահանջներից «Ղարաբաղի հայաշատ շրջանի» (չակերտները՝ Tert.am) նկատմամբ:Երկրորդը՝ հայ-ադրբեջանական սահմանի սահմանազատում` Ադրբեջանին հարմար ձևով: Երրորդը նոր ճանապարհային երկաթուղային գիծ է, որը Հայաստանի տարածքով կապվում է Նախիջևանի էքսկլավին: Այն կոչվում է «Զանգեզուրի միջանցք» (չակերտները՝ Tert.am)՝ նվազագույն ստուգումներով և հսկողությամբ:

Բռնության վերջին փուլը 2020 թվականից ի վեր ամենադաժանն ու վտանգավորն է: Այն կարծես թե ուղղված է նույնքան Ռուսաստանի, որքան Հայաստանի դեմ: Ռուսաստանը պարտավոր է աջակցել Հայաստանին ինչպես երկկողմ պաշտպանական պայմանագրի, այնպես էլ Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությանը (ՀԱՊԿ) նրանց համատեղ անդամակցության շնորհիվ։  Բայց Ռուսաստանը վատ վիճակում է Ուկրաինայում: Ադրբեջանը մտադիր է ապացուցել որ Ռուսաստանը դանդաղ է աջակցում իր դաշնակցին, և որ ՀԱՊԿ-ը թղթե վագր է, ինչը ցույց է տալիս նաև կազմակերպության ձախողումը Ղրղզստանի և Տաջիկստանի անդրսահմանային հարձակումները:

Այս ամբողջ տարվա ընթացքում Հայաստանն ու Ադրբեջանը բանակցություններ են վարել Եվրոպական խորհրդի նախագահ Շառլ Միշելի միջնորդությամբ։ Անցյալ շաբաթ տեղի ունեցած բռնությունը չի նշանակում, ինչպես պնդում են որոշ մեկնաբաններ, որ բանակցությունները կեղծիք էին կամ ժամանակի վատնում: Նրանք իրականում բավականին առաջընթաց էին գրանցել։ Երկու կողմերն ամռան սկզբին համաձայնության են եկել տրանսպորտային երթուղիների վերաբերյալ գործարքի էության շուրջ, մինչև որ ռուսները բարձրացրել են որոշ բարդություններ, ինչը դադարեցրեց ամեն ինչ: Ամառվա ընթացքում նրանք ինտենսիվ աշխատել են տեքստերի վրա, որոնք սահմանում են միջպետական պայմանագիր (Ադրբեջանի պահանջը)՝ Ղարաբաղի  հայերի իրավունքների և անվտանգության դրույթներով (Հայաստանի պահանջը):

Խնդիրն մեկն է և այն 1991 թվականից ի վեր հետապնդում է հայ-ադրբեջանական հակամարտության բոլոր միջնորդներին. ոչ ոք գին չի վճարում «ոչ» ասելու համար։ Վատ պահվածքի համար դատապարտումը թույլ է՝ անցյալ շաբաթ ադրբեջանական գործողությունների համար, ճիշտ այնպես, ինչպես 2020 թվականից առաջ երկու կողմերի կոպիտ պահվածքի համար (օրինակ՝ հայկական կողմից «ադրբեջանական տարածքների օկուպացումը» (չակերտները՝ Tert.am)): Առաջնորդները կարծում են, որ կարող են հրապարակավ հրաժարվել այն ամենից, ինչի մասին պայմանավորվել են ի մասնավորի, խաղալ ժամանակի վրա կամ ուժ գործադրել», - գրում է հեղինակը։

Անդրադառնալով ռուսական գործոնին՝ Թոմաս դե Վաալը գրում է, որ Ռուսաստանը դեռևս հզոր շահեր ունեցող միջնորդ է, նույնիսկ եթե նրան չեն վստահում որպես ազնիվ միջնորդի։

«Ըստ տեղեկությունների՝ Մոսկվան ևս հանդես է եկել խաղաղության պայմանագրի նախագծով, որն անորոշ ժամանակով հետաձգում է Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը, մի բանաձև, որը հայերին ավելի շատ է դուր գալիս, քան եվրոպական առաջարկը:

Միաժամանակ, Միացյալ Նահանգները, չնայած վճռականորեն աջակցում է ԵՄ-ին, ևս արթնացրել է Հայաստանի հույսերը՝ նշանակելով Կովկասում նոր բանագնաց Ֆիլ Ռիկերին, որը նշվում է որպես ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ՝ նախկին միջնորդական մեխանիզմ, որը ձեռնտու է Երևանին: ԱՄՆ Կոնգրեսի խոսնակ Նենսի Փելոսիի բլից համերաշխության այցը Հայաստան ավելի հակասական հաղորդագրություններ է ուղարկում։

ԵՄ-ն ինքնին երկիմաստ է թվում.

Հուլիսին Եվրահանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լեյենը ադրբեջանական գազ գնելու առաքելությամբ Բաքու էր այցելել։ Իր հրապարակային ելույթում նա Ադրբեջանին անվանել է «կայուն, վստահելի գործընկեր» և գեթ մեկ անգամ չի նշել «խաղաղություն» կամ «հակամարտություն» բառերը։ Ադրբեջանցիները սա մեկնաբանել են որպես մեծ PR հաղթանակ», - գրում է Դե Վաալը:

Հեղինակը նշում է, որ վերջին մարտերը խարխլել են Հայաստանի վարչապետ Փաշինյանի ներքին դիրքը, որը պարտավորվել էր բանակցություններ վարել ինչպես Ադրբեջանի, այնպես էլ Թուրքիայի հետ։ Ըստ Դե Վաալի՝ մարտերը նաև առաջին անգամ տարակարծություն են առաջացրել Ադրբեջանի ներսում, նույնիսկ ոմանց մոտ, որոնք աջակցում էին 2020 թվականի պատերազմին: Խաղաղության կողմնակից ակտիվիստը դատապարտվել է երեսուն օրվա ազատազրկման։ Մի նշանավոր անկախ փորձագետ Ալիևին անվանել է «մաքսիմալիստ» և «իռիդենտիստ» և մեղադրել նրան Հայաստանի հետ հաշտություն կնքելու պատմական հնարավորությունը վատնելու համար:

«Մինչ Հայաստանում և Ադրբեջանում հուղարկավորությունները տեղի են ունենում, այժմ նոր ջանքեր են գործադրվելու առաջնորդներին բանակցություններին վերադարձնելու համար:

Որպեսզի այն հաջողության հասնելու հնարավորություն ունենա, Շառլ Միշելի գործընթացը, որը ներկայումս միակ կենսունակն է, շատ ավելի ուժեղ աջակցության կարիք ունի Եվրոպական հանձնաժողովի, ԵՄ անդամ երկրների և Միացյալ Նահանգների կողմից: Եթե այն դադարեցվի կամ ձախողվի, ապա երկու տխուր այլընտրանքներն այն են, որ միջնորդությունը կրկին դեֆոլտ փոխանցվի Մոսկվային, կամ, ավելի վատ՝ երկու կողմերը պատրաստվեն հաջորդ պատերազմին», - եզրափակել է հեղինակը:

armenpress.am

Պիտակ