Prill 04, 2022 16:12 Europe/Tirane
  • Dita Kombëtare e Teknologjisë Bërthamore

Republika Islamike e Iranit në dy dekadat e fundit në drejtim të përparimit industria ka bërë hapa të mëdhenj në përvetësimin e teknologjisë bërthamore.  Këto zhvillime kanë ndodhur pavarësisht sabotazhit dhe armiqësisë së udhëhequr nga Perëndimi me në krye SHBA.

Si një pikë kthese në këtë fushë, më 9 prill 2006, u njoftua lajmi për arritjen e teknologjisë së pasurimit të uraniumit nga Irani dhe nisjen e një zinxhiri të plotë pasurimi në Natanz. Shkencëtarët iranianë arritën të prodhojnë një cikël të plotë të karburantit bërthamor në një shkallë laboratorike dhe në të kohë u njoftua lajmi për arritjen e teknologjisë së pasurimit të uraniumit nga Irani dhe nisjen e një zinxhiri të plotë pasurimi nga centrifugat e prodhimit iranian. Pas këtij suksesi të shkencëtarëve dhe specialistëve iranian në arritjen e gjeneratës së re të centrifugave në Iran dhe shpalljes së tij në Agjencinë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike, Irani u rendit ndër vendet me teknologji në pasurimin e uraniumit dhe kështu ai iu bashkua vendeve anëtare të Klubit Atomik. Më pas, me miratimin e Këshillit të Lartë të Revolucionit Kulturor, në vlerësim të përpjekjeve të nderuara të shkencëtarëve të rinj iranianë në arritjen e teknologjisë bërthamore paqësore në vend, 9 prilli që përkon me përfundimin e ciklit të karburantit bërthamor, në kalendarin zyrtar iranian u quajt Dita Kombëtare e Teknologjisë Bërthamore.

Republika Islamike e Iranit ka bërë një rrugë të gjatë në arritjen e teknologjisë paqësore bërthamore. Irani u bë anëtar i Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike në vitin 1958 dhe në vitin 1968 nënshkroi Traktatin e Mospërhapjes Bërthamore (NPT), i cili u miratua nga Asambleja Kombëtare në vitin 1970. Në procesin e pajisej së Iranit me teknologji bërthamore, në vitin 1967, Shtetet e Bashkuara i shitën Iranit reaktorin e parë kërkimor të ujit të lehtë 5 MË për prodhimin e radiofarmaceutikëve dhe kompania amerikane (EMF) e instaloi këtë reaktor në Universitetin e Teheranit për të cilin nevojitet 20 megavat karburant. Organizata e Energjisë Atomike tani është përgjegjëse për këtë reaktor kërkimor dhe shufrat e karburantit që i nevojiten, prodhohen në vend. Nga ana tjetër, sipas studimeve, u vendos që me ndërtimin e centraleve bërthamore të prodhohen më shumë se 20 mijë megavat energji elektrike nga energjia bërthamore.  Sipas disa raporteve, plani i Iranit në vitin 1974 ishte të lokalizonte ciklin e plotë të karburantit brenda 20 viteve dhe të furnizonte vendin me 23,000 megavat energji elektrike përmes 22 termocentraleve bërthamore. Në këtë drejtim u nënshkruan marrëveshje me Gjermaninë dhe Francën. Gjermania në vitet 1970filloi ndërtimin e dy reaktorëve 1000 megavat në Bushehr, por me fitoren e Revolucionit Islamik e braktisi punën me gjithë përparimin 85 për qind të punimeve.  Franca gjithashtu filloi ndërtimin e reaktorit 360 megavat Darkhovin në vitet 1970, por e braktisi atë me 10 për qind përparim, pas fitores së Revolucionit Islamik në Iran.

Pas fitores së Revolucionit Islamik dhe themelimit të Republikës Islamike të Iranit, Shtetet e Bashkuara dhe partnerët e saj rajonal bënë përpjekje të gjera për të përmbysur Republikën e sapolindur islamike duke përdorur metoda të ndryshme siç ishte lufta e imponuar 8-vjeçare, e cila rezultoi me ndërprerjen e programit paqësor bërthamor të Iranit  për më shumë se një dekadë. Në vitin 1978, me fitoren e Revolucionit Islamik, ndërtimi i termocentraleve bërthamore u ndalua nga vendet perëndimore dhe gjatë luftës Iran-Irak, objektet ekzistuese, veçanërisht termocentrali i Bushehr, u sulmuan vazhdimisht nga sulmet ajrore irakiane, duke shkaktuar dëme në pajisjet dhe ndërtesat ekzistuese. Por që nga viti 1989, janë ndërmarrë hapat e parë për një ringjallje të programit paqësor bërthamor. Për shkak të refuzimit të Gjermanisë për të përfunduar reaktorin bërthamor të Bushehr-it, Teherani shqyrtoi një opsion tjetër, përkatësisht Rusinë dhe më 9 dhjetor 1994, u lidh një kontratë për përfundimin dhe vënien në punë të termocentralit bërthamor të Bushehr-it duke punuar bashkërisht ndërmjet Iranit dhe Rusisë. Kontrata u rishikua në vitin 1997. Ky termocentral pas disa testeve më në fund hyri në ciklin operativ për prodhimin e energjisë elektrike në vitin 2012.

Në vitin 2004, grupet anti-revolucionare që spiunonin për mediat perëndimore bënë pretendime gjoja mbi përpjekjet e Iranit për të ndërtuar një armë bërthamore gjë e cila e bëri Evropën dhe Shtetet e Bashkuara të ndjeshme për këtë çështje. Për këtë ata  me pretekste të ndryshme u përpoqën të ndalonin aktivitetet paqësore bërthamore të Iranit, por në vitin 2005 Irani u shpreh i vendosur për programin e tij dhe më 9 prill 2006, me gjithë sanksionet, ai arriti të jetë  në gjendje të posedonte ciklin e plotë të prodhimit të karburantit bërthamor.  Shkencëtarët dhe ekspertët iranianë duke prodhuar një gjeneratë të re centrifugash dhe duke e njoftuar atë në Agjencinë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike, Iranin si një nga vendet me teknologji të pasurimit të uraniumit, e futën në qarkun vendeve anëtare të Klubit Bërthamor. Gjatë qeverisë së tetë të Iranit, kjo qeveri nënshkroi disa marrëveshje me palët evropiane që pezulluan gradualisht aktivitetet dhe studimet në lidhje me njohuritë bërthamore në Iran. Në vitin e parë të qeverisë së nëntë të Republikës Islamike të Iranit, Teherani njoftoi se pezullimi vullnetar i pasurimit kishte përfunduar dhe se po vazhdonte aktivitetet e tij nën kujdesin e Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike. Vazhdimi i aktiviteteve paqësore bërthamore në vazhdën e propagandës perëndimore dhe luftës mediatike dhe akuzave kundër Iranit për gjoja ndjekjen e një programi bërthamor ushtarak, bëri që Bordi i Guvernatorëve të Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike (IAEA) ta referonte çështjen bërthamore të Iranit në Këshillin e Sigurimit të OKB-së.

Pas shumë problematikëve dhe referimit të çështjes bërthamore të Iranit në Këshillin e Sigurimit të OKB-së dhe miratimit të disa rezolutave të sanksioneve, më në fund në korrik 2015 pas disa negociatash, u arrit marrëveshja bërthamore midis Iranit dhe grupit P5 + 1. Në këtë kuadër, duke pranuar vendosjen e disa kufizimeve në aktivitetet, objektet dhe materialet bërthamore dhe duke shtuar inspektimet e Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike, duke pranuar zbatimin vullnetar të Protokollit Shtesë, Irani ra dakord që sanksionet e OKB-së kundër Iranit të hiqeshin në kuadër të Rezolutës 2231 të Këshillit të Sigurisë. Pavarësisht vullnetit të mirë dh të plotë të Republikës Islamike të Iranit në përmbushjen e detyrimeve të saj në kuadër të marrëveshjes bërthamore, që nga fillimi i zbatimit të kësaj marrëveshjeje, qeveria amerikane filloi të nxirrte pretekste dhe nuk zbatoi premtimet për heqjen e sanksioneve të njëanshme kundër Iranit.

Një çështje që Shtetet e Bashkuara e kanë konsideruar gjithmonë si një shqetësim për aleatët e saj rajonalë është zhvillimi në rritje i aftësisë paqësore bërthamore të Iranit.  Megjithëse Irani ka zbatuar plotësisht angazhimet e tij bërthamore dhe ka kufizuar aktivitetet, materialet dhe objektet e tij bërthamore për disa vite në kuadër të marrëveshjes bërthamore, ai është përballur me zbatimin e paketës më të ashpër të sanksioneve që nga tërheqja e SHBA nga marrëveshja bërthamore gjatë presidencës së Donald Trump në maj 2018. Sanksionet ndaj Iranit u vunë në kuadër të politikës së presionit maksimal. Nga ana tjetër, për shkak të shkeljeve të shpeshta të marrëveshjes nga anëtarët evropianë të grupit P5 + 1, Teherani fillimisht uli angazhimet e tij bërthamore në 5 hapa dhe më pas, për të zbatuar rezolutën e Asamblesë Konsultative Islame, ndërmori hapa të rinj drejt zhvillimit të programit të tij paqësor bërthamor. Ndër to dallohen pasurimi 20 për qind dhe mundësia e pasurimit 60 për qind, si prodhimi i uraniumit metalik dhe zgjerimi i objekteve dhe pajisjeve bërthamore, gjë që ka shkaktuar shqetësim të madh tek Uashingtoni dhe aleatët e tij rajonalë, veçanërisht regjimi sionist. Ulja e nivelit të bashkëpunimit me Agjencinë, si ndalimi i zbatimit të Protokollit Shtesë, u bë në kuadër të zbatimit të rezolutës së Kuvendit të Këshillit Islamik dhe në formë përgjigjeje ndaj mos përmbushjes së premtimeve nga pala evropiane. Natyrisht, Irani ka deklaruar se është i gatshëm të zbatojë plotësisht detyrimet e tij nëse plotësohen kushtet, duke përfshirë heqjen e sanksioneve dhe kthimin e Shteteve të Bashkuara në marrëveshjen bërthamore.  "Është shumë e rëndësishme për evropianët dhe amerikanët të frenojnë aftësinë bërthamore të Iranit," tha Mohsen Xhalilvand, një ekspert i çështjeve ndërkombëtare i cili shtoi:  Amerikanët kërkojnë të kufizojnë fuqinë e Republikës Islamike.

Megjithëse zhvillimi bërthamor i Iranit synon qëllime paqësore, Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e saj evropianë e përdorin atë si një pretekst për të akuzuar Teheranin për gjoja ndjekjen e qëllimeve ushtarake bërthamore.  Kjo akuzë përsëritet në dokumentin e sigurisë së qeverisë Biden të quajtur “Udhëzuesi i përkohshëm për Strategjinë e Sigurisë Kombëtare” i publikuar në mars 2021 dhe pretendohet se Shtetet e Bashkuara do të përballen me të. Në përgjithësi, akuza e re e Uashingtonit kundër Teheranit, e cila kërkon të fitojë aftësi dhe teknologji që ndryshojnë "rregullat e lojës", duke përfshirë teknologjinë bërthamore, duket se nënkupton frikën e SHBA-së nga zgjerimi dhe forcimi i fuqisë kombëtare të Iranit në dimensionet të ndryshme.  “Politika e Bidenit ndaj Iranit është e njëjtë me politikën e Trump ndaj Iranit”, tha Caitlin Johnston, një gazetare dhe eksperte politike australiane. Shtetet e Bashkuara dhe partnerët e tyre evropianë, së bashku me regjimin sionist, kanë akuzuar vazhdimisht Iranin për gjoja ndjekjen e qëllimeve ushtarake në programin e tij bërthamor, madje kanë vazhduar ta akuzojnë Iranin edhe gjatë bisedimeve për heqjen e sanksioneve në Vjenë. Irani i ka mohuar akuzat, duke pretenduar se si nënshkrues i NPT-së dhe anëtar i Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike, ka të drejtë të posedojë teknologjinë bërthamore për qëllime paqësore. Përveç kësaj, IAEA, në kuadrin e raporteve të saj periodike gjatë zbatimit të marrëveshjes bërthamorë, ka deklaruar vazhdimisht se programi bërthamor i Iranit nuk ka devijuar aspak.

 

Tags