июн 07, 2022 05:34 Asia/Tashkent
  • Эрон бўйлаб саёҳат (63)

Ушбу дастурда биз Шимолий Хуросон вилояти, жумладан, Эроннинг шимоли-шарқида жойлашган вилоятларга ташриф буюрдик. Биз билан бўлинг.

Ассалому алайкум барча Эрон бўйлаб саёҳат дастурлари туркуми тингловчилари ва мухлислари, азиз дўстлар, саёҳатимиз ва Эроннинг турли вилоятларига ташрифимиз давомида Гулистон вилояти яқинидаги Шимолий Хуросон вилоятига борамиз. Сизни ушбу саёҳатда бизга қўшилишга таклиф қиламиз.

Шимолий Хуросон вилояти Эрон шимоли-шарқидаги Божнурд шаҳри марказида жойлашган. Бу вилоят 2004-йилда ҳукуматнинг розилиги билан ва Хуросон вилояти уч вилоятга бўлинганидан кейин тузилган. Шимолий Хуросон вилояти шимолдан Туркманистон, шарқ ва жанубдан Хуросон Разавий вилояти, жануби-ғарбдан Семнон вилояти ва ғарбдан Гулистон вилояти билан чегарадош. Бу вилоятда топилган ашёлар унинг қадимий тарихидан далолат беради. Паҳлаван ва Ҳейдарон Жажарм тепалиги деб номланувчи қадимий жойларнинг ёши 12 000 йилдан ортиқ. Эроннинг буюк ва қадимий Хуросони таркибига кирувчи бу вилоят тарих давомида қабила ва элатлар йўлида жойлашган бўлиб, қадимий ва ранг-баранг маданиятга эга. Бу вилоятда турли этник гуруҳлар, жумладан, тат, кирманжи (курдлар), турклар, туркманлар, балужилар ва бошқалар яшайди.

Шу сабабли, турли тиллар ва этник гуруҳлар туфайли у жуда ёрқин ва маданий ва бадиий жиҳатдан сайёҳлар учун жозибали. Шимолий Хуросон вилоятининг тарихий ва табиий ёдгорликлари жуда кўп ва мафтункор ва улардан баъзилари ноёбдир. Бу вилоятнинг зич ва қўриқланадиган ўрмонлари орасида Эрон ва ҳатто Осиё ва дунёнинг махсус ҳайвонлар ва ўсимликлари бор.

Шимолий Хуросон вилояти иқлими жиҳатидан хилма-хил вилоятлардан биридир. Шимолий Хуросонда асосан тоғли ва совуқ тоғли иқлим, вилоятнинг турли ҳудудларида мўътадил тоғли ва ярим чўл (тоғ олди) иқлимини кўриш мумкин.

Ўзига хос иқлим шароитлари, кенглик, релеф, ҳарорат, ҳаво намлиги ва тупроқ тури ва шароитлари Шимолий Хуросонда ҳайвон ва ўсимлик қопламининг қизиқарли хилма-хиллигини келтириб чиқарди. Шимолий Хуросонда 1400 ўсимлик ва ҳайвон турлари аниқланган. Шимолий Хуросонда 1100 турдаги ўсимлик ва 365 хил муҳофаза қилинадиган ҳайвонлар мавжуд бўлиб, улардан 110 дан 150 гача турга доривор ўсимликлар киради. Ҳозирга қадар вилоятда сут эмизувчиларнинг 51 дан ортиқ, қушларнинг 141 тури, судралувчиларнинг 52 тури ва амфибия ва балиқларнинг бир неча турлари аниқланган бўлса, атроф-муҳитнинг хилма-хиллиги туфайли ҳали аниқланмаган бошқа турлари ҳам бор.

 Қўриқланадиган ҳудудлардаги энг муҳим дарахт турлари - бу дунёда ягона бўлган ва муҳофаза қилинадиган турлардан бири бўлган арча турлари. Вилоятнинг баланд тоғларида тарқоқ арча ўрмонлари, сут қушқўнмаси, ёввойи юлдузли қизилмия, фандуқ, эман, чинор каби дарахт турларини кўриш мумкин.

Турли саноат ва конлар Шимолий Хуросон вилоятининг муҳим иқтисодий ресурслари ҳисобланади. Шунингдек, вилоят иқтисодиётида нефт-кимё мажмуаси ва турли заводлар, озиқ-овқат саноати ва қишлоқ хўжалиги муҳим ўрин тутади.Вилоятнинг энг муҳим қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари буғдой, арпа, майиз, узум, картошка, олча, олма, пиёз, ясмиқ, қизил ловия, шафтоли, бодом, ёнғоқ, ўрик барглари ва бошқаларни айтиб ўтиш мумкин.

Шимолий Хуросон вилоятининг биологик ва этник хилма-хиллиги

Вилоятда турли элатларнинг мавжудлиги ҳунармандчиликнинг сезиларли хилма-хиллигига таъсир кўрсатди. Бу вилоятда ҳунармандчиликнинг турли турлари: килим тўқиш, зил тўқиш, анъанавий поябзал, каштачилик, халқ чолғулари, маҳаллий кийим-кечакларни анъанавий бўяш ва тикиш, кигиз, кулолчилик ва бошқа буюмлар кенг тарқалган. Вилоятда туркман намат ва гиламлари, килим ва жожимлар, шойи тунги чодирлар, пахмоқ қалпоқлар, кашта тикиш, мўйнали каштачилик, эгардўзлик ҳунармандчиликнинг муҳим турларидан бўлиб, сайёҳларни жалб этишда муҳим ўрин тутади.

Шимолий Хуросон вилоятининг икки ҳунармандчилиги бўлган кашталанган шамлар ва пахмоқ қалпоқлар Эрон миллий ҳунармандчилиги рўйхатида рўйхатга олингани маълум.Каштачилик Шимолий Хуросон вилоятининг ҳунармандчилик турларидан бири бўлиб, Эрон миллий ҳунармандчилиги рўйхатида рўйхатга олинган.

Шимолий Хуросон вилоятининг энг йирик шаҳри бўлган Божнурд шаҳрига ташриф буюриб, Шимолий Хуросон вилояти билан кўпроқ танишишда давом этамиз.

Божнурд одатда қиши совуқ ва ёзи салқин бўлган ярим мўътадил иқлимга эга. Шаҳар қор ва ёмғирга бой ва одатда тоғли табиати туфайли паст ҳароратга эга. Божнурднинг қалбида Атрак, Аркан, Фирузе, Ширин Дарреҳ, Фертут, Қарачай, Сомбар, Самолғон ва Дарбанд каби бир қанча гўзал дарёлар бор. Кўп дарёларнинг мавжудлиги кўплаб ўрмонлар ва яйловларни мустаҳкамлаб, бу шаҳарга чирой қўшди. Дарё Божнурд шимоли-шарқида жойлашган.

Муфахм саройи ҳижрий 1300-йил бошида Шимолий Хуросон ҳукмдори Сардор Мофахм номи билан машҳур бўлган Ёр Муҳаммадхон Шадлунинг буйруғи билан унинг ва унинг оиласининг қароргоҳи сифатида қурилган. Ушбу ҳашаматли бинода иккита катта залга эга 34 хона мавжуд. Бинонинг асосий жабҳаси жануб томонда жойлашган бўлиб, у турли хил мозаика, моқали, етти ранг кошин қўшиш техникаси ҳамда инсон, ҳайвон, ислом, хатой ва геометрик нақшлар билан безатилган. Бинода ишлатиладиган материаллар гипсли оҳак билан ғиштдан ишланган ва бинонинг ҳар бир қаватида иккита шимолий ва жанубий айвонлар мавжуд бўлиб, бутун бино бўйлаб ғиштли кошинлар ва еттита чиройли рангда турли ўлчам ва шаклларда фируза, сариқ, пушти, бинафша, оқ, яшил, қизил ва қора кошинлар билан қопланган ва ҳар бир устун ўзига хос дизайн ва нақш билан безатилган. Бинонинг ташқи кўриниши Икки қанотли фаришталарнинг тасвирлари, инсон қиёфалари, гуллар ва ўсимликлар расмлари ҳижрий 13-асрнинг табиати ва геометрик дизайнларини кузатади. Ушбу тарихий ёдгорлик Эроннинг тарихий обидалари рўйхатида 952-рақам билан рўйхатга олинган. Мофахм қасри биноси реставрациядан сўнг вилоятнинг йирик археология ва антропология музейига айлантирилди.

Мофаҳм саройи

Унинг турли қисмларида антропологик музейлар вазифасини бажариши туфайли ҳудудда яшовчи этник гуруҳ ва халқлар маданияти гўшаси каби урф-одатлар, анъанавий машғулотлар, ҳунармандчилик буюмлари кўргазмага қўйилган. Музейнинг антропология бўлими учта умумий мавзудан иборат: этник гуруҳлар, касблар ва маросимлар.

Муфахм қасрининг юқори қаватида жойлашган Шимолий Хуросон археология музейи 5 та асосий бўлимга эга бўлиб, улар маданий даврлар бўлиниши ва хронологик археологик мезонларга кўра тарихдан олдинги қисм, тарихий бўлим, исломий бўлим, танга ва муҳр бўлими ва Кулолчилик маркази ташкил этилган. Шунингдек, Мофахм саройининг энг катта ва асосий хонаси ҳисобланган бинонинг жанубий зали мажлислар, видеоконференсиялар ва йиғилишлар ўтказиш учун конференсия зали сифатида жиҳозланган. Минтақанинг турли археологик даврларига оид энг муҳим қолдиқлари ва ёдгорликларига эга ушбу музей ташриф буюрувчилар ва Шимолий Хуросон вилоятининг бой маданияти билан қизиқувчиларни кутиб олади.

Кўзгу уйи номи билан машҳур бўлган бино Шимолий Хуросондаги Қожарлар даврининг кўзга кўринган ёдгорликларидан бири бўлиб, у бугунги кунда ҳужжатлар ва қўлёзмалар музейи сифатида фойдаланилмоқда. Уй ва кириш қисми катта боғ ичида жойлашган бўлиб, у ернинг мажмуини ташкил этади.  Бу бино Сардор Мофахмнинг Қожарлар даврининг сиёсий арбоблари билан расмий учрашувлари, шунингдек, ҳарбий маросимлар ўтказиш, Шадлу тоифасининг раҳбарлари ва Қожар даврининг бошқа сиёсий арбоблари билан сиёсий ва ижтимоий масалалар бўйича маслаҳатлашувлар ўтказиш учун маъмурий ва сарой майдони сифатида фойдаланилган.

Мофаҳм саройининг ойнали уйи

Маълумки, ойнали уйнинг қурилиш режаси Париж меъморчилик мактабини битирган биринчи эронлик меъмор Мирзо Меҳди Хонешғоғи (Ал-Давлаҳ имтиҳончиси) томонидан амалга оширилган. Ойнали уй икки қаватда қурилган бўлиб, ўлчамлари тахминан 11 × 18 метр ва баландлиги тахминан 10 метр бўлиб, жами 9 хонадан иборат. Юқори қаватдаги хоналардан бири ўлчами 8×3 метр бўлган зал бўлиб, унинг барча деворлари ва шифтлари чиройли нақшлар билан акс эттирилган ва шу зал туфайли бу бино “Кўзгулар уйи” деб номланган. Кўзгу уйи биноси 1167-рақамли бўлиб, Эрон миллий ёдгорликлари рўйхатида рўйхатга олинган ва 2000 йилдан буён ҳужжатлар ва қўлёзмалар музейи сифатида фойдаланилади.

Азиз дўстлар, умид қиламанки, бугунги дастур сиз учун қизиқарли бўлди. Дастур тугаши муносабати билан Божнурд билан кўпроқ танишувни бўлажак дастурга қолдирамиз ва шу вақтгача барчангизни Аллоҳ таолонинг ихтиёрига қолдирамиз.

 

Эрон бўйлаб саёҳат (62)

 

 

Ёрлиқ