июн 22, 2022 23:32 Asia/Tashkent
  • Эрон бўйлаб саёҳат (69)

Олдинги дастурнинг давомида Имом Ризо (а.с.)нинг муқаддас қадамжолари билан яқиндан танишамиз.

Ассалому алайкум барча Эрон бўйлаб саёҳат кўрсатувлари туркуми тингловчилари ва мухлислари, азиз дўстлар, аввалги дастуримизда ваъда қилганимиздек, бугунги дастуримизни Имом Ризо (а.с.) зиёратгоҳи билан яқинроқ танишишга бағишладик. Сизларни ҳам биз билан бирга бўлишга таклиф қиламиз. 

Шубҳасиз, Машҳад узукининг гавҳари Имом Ризо (а.с.) зиёратгоҳи бутун Эрондаги энг улуғвор ва машҳур маскан бўлиб, кўплаб ошиқларнинг қалблари уриб туради. Разавий зиёратгоҳи нафақат ҳазрати имом ёритилган қабрини ўз ичига олади. Балки ушбу диний мажмуа бир нечта бинолар ва кичик мажмуаларни ўз ичига олади, уларнинг сони ва хилма-хиллиги бу муқаддас саройни универсал мажмуага айлантирган. Токи унинг қадрини тушуниш учун унга фақат маънавият нуқтаи назаридан қарамаслик керак. Қудс Разавий вилояти ўзининг тарихий, бадиий ва меъморий қадриятлари, маънавий қадриятларидан ташқари 1961-йил 6-январда 140-рақамли миллий асар сифатида рўйхатга олинган.

Ислом инқилобидан кейин расмийлар Имом Ризо (а.с.) зиёратгоҳига алоҳида эътибор қаратиб, унга катта ободончилик бердилар. Ислом инқилобидан кейин ушбу мажмуанинг 70 минг квадрат метрлик ёпиқ зиёратгоҳининг 60 минг ва 500 квадрат метри қўшилди. Ҳаммаси бўлиб, барча зиёрат ва зиёрациз участкалар майдонини ҳисобга олган ҳолда, Имом Ризо (а.с.) зиёратгоҳининг умумий майдони бир миллион квадрат метрдан ортиқ бўлиб, сиғими 700 минг кишини ташкил этади.

"Равоқ" - бу зиёратгоҳ атрофида мавжуд бўлган ёпиқ жой ва том. Ҳозирда Имом Ризо (а.с.) зиёратгоҳида 26 та равоқ мавжуд.

Ёритилган зиёратгоҳ атрофидаги томсиз жойлар "саҳн" деб аталади. Имом Ризо (а.с.) зиёратгоҳида 9 та саҳн бўлиб, уларнинг ҳар бири ўзига хос хусусиятлари ва иқлими билан бир-биридан фарқ қилади ва уларнинг умумий майдони 225 минг 223 квадрат метрни ташкил қилади.

Зиёратгоҳнинг энг катта саҳни Разавий саҳни бўлиб, зиёратгоҳ жанубида жойлашган бўлган, унинг майдони 60188 квадрат метрни ташкил қилади. Разавий зиёратгоҳининг бошқа саҳнларига Азадий саҳни, Инқилоб саҳни, Ислом Республикаси саҳни, Қудс саҳни, Ғадир саҳни, Ковсар саҳни, Ҳидоят саҳни ва Имом Ҳумайний саҳни киради.

Разавий сахнининг кўриниши

“Минора” ёруғлик ва ёруғлик жойи маъносини ҳам билдиради ва меъморчиликда масжидлар, зиёратгоҳлар ва диний мадрасаларнинг бош айвонига қурилган ва устига азон айтиладиган ёки нур солинган баланд бино ҳисобланади. Бу хусусиятга қўшимча равишда, бу бино саёҳатчиларга йўл кўрсатиш учун белгидир. Имом Ризо (а.с.) зиёратгоҳи биноларида жами 12 та минора бор. Зиёратгоҳда олтин билан қопланган иккита минора мавжуд бўлиб, улардан бири гумбаз ёнида, иккинчиси унинг олдида бўлиб, Аббосий айвонининг (Инқилоб саҳни) тепасида жойлашган.

Говҳаршод масжиди Исломий Эрондаги энг муҳташам ва гўзал масжидлардан бири бўлиб, ҳижрий 797 йилда (милодий 15 аср) Имом Ризо зиёратгоҳи орқасида қурилган. Бу масжиднинг асосчиси Говҳаршодбегим, Темур ўғли Шоҳрух мирзонинг рафиқаси бўлиб, бу масжид меъморчилигига ўша даврнинг машҳур меъморларидан бири Ғавмуддин Шерозий масъул бўлган. Говҳаршод масжиди 9000 квадрат метрдан ортиқ майдонда қурилган бўлиб, тўртта айвон ва саккизта кичик ва катта нефларга эга. Масжиднинг “Мақсура равоқ” номи билан машҳур бўлган энг катта равоқнинг икки томонида иккита катта неф бор. Бу равоқларнинг ҳар бирида қирқта устун бўлиб, уларда темурийлар услубида кўпайтирилган равоқлар жойлашган. Шарқий равоқнинг икки томонида иккита неф, шимолий равоқ атрофида яна иккита неф бор.

Гавҳаршод масжиди

Говҳаршод масжиди Эрон санъатининг тўлиқ ва кўзга кўринган намунаси бўлиб, унда анъанавий Эрон меъморчилигининг барча хусусиятларидан фойдаланилган. Масжиднинг жанубий қисмида жойлашган бош равоқ шундай қурилган ва безатилганки, у тинчлик ва нишот туйғусини яратиш билан бирга намозхонни тасаввуфий ва маънавий жозибага чўмдиради.

Бу айвоннинг узунлиги 37 метр, очилиши эса тахминан 13 метрни ташкил қилади. Айвоннинг деворлари ва шифтлари ўзгача кўриниш ва дид билан безатилган. Айрим жойларида оқ фонда шифтга мозаик ва моқарнас кошинлар билан безатилгани ўзига хос таъсир ва ёрқинлик беради. Мақсур равоғи милодий 1417-йилда қурилган бўлиб, унинг тепасида айвоннинг икки томонида Бойсунқур мирзо қалами билан Қуръони Карим оятлари ва Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламдан ривоятларни битилган. Бойсунқур Мирзо, Шоҳрух Мирзонинг ўғли ва хаттотлик соҳасида машҳур бўлган Темур авлодларидан бири эди. Бош равоқ атрофидаги ёзувларда Қуръони Каримнинг “Ёсин” сураси, Муҳаммад Ризо Эмомийнинг гўзал қўлёзмаси билан битилган. Бу масжиднинг ўйилган меҳроби мармардан қилинган. Моҳарнас жуда ёқимли ва чиройли роллар билан ишланган, бу равоқнинг ажойиб кўринишини икки баравар оширган. Бош равоқ охирида ёнғоқ ёғочидан ясалган минбар ўрнатилган бўлиб, у миниатюра санъати билан безатилади.

Асосий равоқнинг икки томонида ердан 43 метр баландликда жойлашган иккита жуда чиройли гулчамбар бор. Равоқнинг икки томонига иккита гулчамбарнинг ўрнатилиши унинг улуғворлигини оширди. Барча миноралар мозаик кошинлар билан қопланган бўлиб, улар чинни ғиштлар билан ажойиб тарзда уйғунлашган ва Аллоҳ таолонинг Олим, Ҳай ٌ(тирик) ва Ҳофиз (сақловчи) каби исмлари билан безатилган. Мақсур равоқининг шимолий қисмида кошинлар билан безатилган яна бир равоқ бор ва ундаги айрим ёзувлар айвоннинг Шоҳ Аббос ва Шоҳ Султон Ҳусайн Сафавийлар даврида қайта тикланганидан далолат беради. Шунингдек, Гоҳаршод масжидининг шарқий ва ғарбий қисмида бир-бирига қарама-қарши иккита катта ва муҳташам айвон қурилган. Бу икки айвоннинг деворлари ва шифтининг ички ва ташқи юзаси кошинлар билан безатилган. Масжид кўк, индиго (азуре) ранглардан фойдаланиш маҳорати туфайли, Кошинлардаги фируза, оқ, яшил, сариқ ва заъфарон, шунингдек, масжидни безашда Қуръон оятларининг бадиий қўлланилиши Эрондаги масжидларнинг энг гўзал намуналаридан биридир. Масжид гумбази пиёз шаклида ва асосий гумбази яшил кошинлардан иборат бўлиб, унинг пастки қисмида куфий ёзувида ранг-баранг нақшлар бор. Масжиднинг бутун ҳовлиси тош билан қопланган. Масжид ҳовлисининг ўртасида саккиз қиррали ҳовуз бўлиб, унинг атрофида тўртта меҳроб шаклидаги тош устунлар ўрнатилган. Аммо Эрон тарихида бу масжиддан қолган нарса Хуросон аҳлининг ҳижрий 1314 йилдаги қўзғолонидир. Ризохон Паҳлавий муслима аёлларга ҳижоб кийишни ман этиб, ислом маданияти ва қадриятларига қарши чиқишга интилаётган бир пайтда Ризохон зулмига қарши курашаётган уламолар бошчилигидаги исёнчилар бош кўтардилар. Имом Ризо (а.с.) зиёратгоҳи ёнидаги Говҳаршод масжидида қўзғолон авжига чиқди ва Ризохон малайлари одамларни калтаклаб, ваҳшийларча ўлдириш орқали бу қўзғолонни бостиришди. Бу қўзғолон хотираси Эрон халқи онгида абадий сақланиб қолган.

Говҳаршод иасжиди

Говҳаршод масжиди кутубхонаси Говҳаршод масжиди ёнида 1332 йилда ташкил этилганлигини билиш ўринли. 1200 квадрат метр майдонга эга ушбу кутубхона Аҳл ал-Байт (а.с.)нинг ихтисослаштирилган кутубхонаси сифатида ислом маданиятини нашр этиш соҳасидаги муҳим марказлардан биридир.

Албатта,  Қудс Разавий вилоятида Имом Ризо (а.с.) атрофида 12 минг 400 га яқин қўлёзма, тошбосма ва босма китоблар сақланадиган қимматли марказий кутубхона мавжуд бўлиб, бу китоблар жуда қадимий ва жуда қимматлидир. Марказий кутубхонадаги айрим китоблар 12-асрга тегишли. 7 миллиондан ортиқ ташриф буюрувчига эга бу бой кутубхона Эрондаги энг фаол кутубхоналардан бири ҳисобланади.

 

 

Эрон бўйлаб саёҳат (68)

 

 

Ёрлиқ