июл 31, 2022 22:57 Asia/Tashkent
  • Эрон бўйлаб саёҳат (83)

Дўстлар, бугунги дастуримизда Мозандарон вилоятининг яна бир гўзал ва гўзал ҳудуди Беҳшаҳр шаҳрига саёҳат қиламиз. Сизни ушбу саёҳатда бизга қўшилишга таклиф қиламиз.

Беҳшаҳр шаҳри шимолдан Каспий денгизи ва Гўрган кўрфази, ғарбдан Сори шаҳри, жанубдан Семнон вилояти ва шарқдан Гўрган вилояти билан чегарадош. Бу шаҳар Алборз тоғларининг шимолий ён бағрида жойлашган бўлиб, Каспий денгизи томон чўзилган ва юмшоқ ва нам иқлимга эга. Беҳшаҳр шаҳри аҳолиси хўжалигининг асосини қишлоқ хўжалиги, саноат ва боғдорчилик ташкил этади. Энг муҳим қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари пахта, буғдой, шоли, тамаки ва ситрус меваларидир. Бу ҳудуднинг маркази бўлмиш Беҳшаҳр шаҳри денгизга яқинлиги, тоғ ёнбағирлари ва ям-яшил ўрмонлар адирларида қурилганлиги жиҳатидан жуда гўзал ва нафис. Беҳшаҳр ўзининг географик жойлашуви туфайли катта тарихий, сиёсий ва ҳарбий аҳамиятга эга бўлган. Тарихий ҳужжатлар шуни кўрсатадики, Беҳшаҳр турли тарихий даврларда Эрон шимолидаги энг муҳим турар-жойлардан бири бўлган. Ҳозирги кунда ҳам Беҳшаҳрни Мозандарон вилоятининг муҳим шаҳарларидан бири деб ҳисоблашимиз мумкин. Турли тарихий даврларда Беҳшаҳр номи кўп марта ўзгарганини билиш ёмон эмас, албатта. Мовий Жамме, панжоҳ ҳезор ва Шаҳри Ашроф бу гўзал шаҳарнинг энг қадимий номларидандир. Ушбу шаҳар Сафавийлар шоҳи Шоҳ Аббос И томонидан ҳижрий 1021 (милодий 1612) йилда қурилган. Янги шаҳар Ашроф ал-Балад (энг яхши шаҳар) деб номланди, бу шаҳар Шоҳ Аббос И нинг Мозандарондаги қароргоҳи эди. Бу шаҳарнинг қурилиши ҳақида Сафавий тарихчисининг котиби Искандар Бейк шундай ёзади: боғлар, саройлар, ҳаммомлар, заллар ва биотатлар (уйлар) каби муҳташам бинолар усталар томонидан қурилган ва бу шаҳарга Ашроф номи берилган.

Беҳшаҳр шаҳрининг гўзал манзараси

Беҳшаҳрдан икки километр узоқликда "Хото” ва “Кермбанд” ғорлари ва бу шаҳардан 10 километр узоқликда Гўҳартепа қадимий масканининг мавжудлиги Беҳшаҳрда одамларнинг яшаши жуда узоқ даврларга, қарийб ўн минг йил аввал бошланганлигини кўрсатади. Археологик қазишмалар шуни кўрсатадики, мезолит ва неолит ​ даврида Беҳшаҳр Мозандаронда яшовчи турли этник гуруҳларнинг қароргоҳи бўлган. Далилларга кўра, Беҳшаҳр Сафавийлар даврида ва Шоҳ Аббос даврида жуда гуллаб-яшнаган ва машҳур бўлган. Дарҳақиқат, Беҳшаҳр мамлакатнинг иккинчи пойтахти ҳисобланиб, йилнинг бир неча ойларида Сафавийлар шоҳларининг қароргоҳи ва дам олиш маскани бўлган. Сафавийлар давридан қолган қимматли тарихий асарлар тарихий Беҳшаҳр шаҳрининг ўтган кунларининг буюклигидан далолатдир. Беҳшаҳр тарихий даврларда кўп воқеаларни кўрган. Бу шаҳар ички урушлар ва туркман ҳужумларидан кўп жабр кўрган ва Афғонистоннинг Эрон устидан ҳукмронлиги даврида вайрон қилинган. Муҳаммад Ҳасанхон Қожар Беҳшаҳрга жуда қизиқиб, тез-тез шу шаҳарда қолар, Қожарлар сулоласининг асосчиси Оға Муҳаммадхон ҳам бу шаҳарни қайта тиклашга ҳаракат қилиб, ўзининг аввалги мавқеини тиклай олмаса-да, аста-секин шаҳарни ободонлаштиришга ҳаракат қилган.

Беҳшаҳрга кираверишдаги Сафи Обод саройи; Сафавийлар давридан қолган ёдгорлик

Азиз дўстлар, Беҳшаҳрда қимматбаҳо тарихий обидаларнинг мавжудлиги билан бирга, бу шаҳарга сайёҳларни жалб қилувчи асосий омиллардан бири ҳисобланади. Бу шаҳарнинг энг муҳим қадимий ёдгорликлари қаторида Аббос Обод тарихий мажмуаси, Сафи Обод саройи, Чешме боғи, Миёнқалъа ярим ороли, кўплаб ғорлар ва гўзал шаршараларни қайд этишимиз мумкин. Бу асарларнинг айримлари билан танишиш мақсадга мувофиқдир. Аввалига Аббособаднинг тарихий коллекцияси билан танишамиз. Аббособод боғи жаҳон мероси мажмуаси Беҳшаҳрдан 9 км жануби-шарқда ва Алборз тоғ тизмасидаги Жаҳонмора тоғининг яшил ва гўзал ён бағирлари ўртасида жойлашган.

Бу қимматли тарихий мажмуа 1346 (ҳижрий) йилида Эрон миллий асарлари рўйхатида 745-рақам билан, шунингдек, 2011-йилда бошқа 8 боғ қатори 1372-рақам билан ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатида Форс боғи номи билан рўйхатга олинган. Ҳижрий 1379 йилдан буён бу ишларда 15 дан ортиқ археологик қидирув фасллари ва ҳимоя ва тиклашнинг бир неча босқичлари амалга оширилди.

Аббособод Беҳшаҳр мажмуаси Эрондаги энг муҳим чўл бўлмаган боғ сифатида Алборз тоғларининг ўрмон ён бағирларида жойлашган бўлиб, бошқа Эрон боғларига нисбатан гўзал ва беғубор табиат манзараларидан баҳраманд бўлган. Бу мажмуага айвонли боғ, ҳаммом, сув босимига қарши ғишт миноралар, асфалтланган йўллар, тегирмон, гулзор майдони (сув тақсимлаш пункти), тўғон ва унинг сув омбори, кўлнинг ўрта саройи киради.

Тахминан 15 гектар майдонга эга марказий боғ табиий тепаликлар тепасида қурилган. Сафавийлар даври муҳандислари тепаликда қирқим яратиб, зинапоялар ва зинапоялар қуриб, айвонли боғ яратган. Ушбу боғнинг марказий қисмида қироллик павилони жойлашган баландроқ платформа мавжуд. Афсуски, вақт ўтиши билан бу киоск вайрон бўлган ва бугунги кунда фақат унинг меъморчилиги қолдиқлари сақланиб қолган. Бундан ташқари, марказда катта ҳовуз ва унинг атрофида кичикроқ ҳовузлар мавжуд. Эğимли юзадан ва гил қувурлардан кейин марказий ҳовуз тепасидан сув фаввора бўлиб пайдо бўлди, қолганлари эса лой қувурлари ва марказий ҳовузнинг тошиб кетиши орқали ён сув ҳавзаларини тўлдирди. Боғнинг дизайни шунга ўхшаш тарзда амалга оширилади, бу унинг гўзаллигини оширади. Сафавийлар даври меъморлари боғни поғонали қилиб қуриш, шунингдек, қия юзалар ва гил қувурларни қўллаш орқали гўзалликдан ташқари, боғда сув мусиқасини жаранглаб, боғда яшовчиларни ҳам тинчлантирган.

Тўғон узунлиги тахминан 200 метр ва баландлиги 20 метр бўлган тарихий иншоотдир. Унда ишлатиладиган материаллар тош, ғишт ва оҳак оҳаклари бўлиб, у деярли 600 000 куб метр сувни сақлайди. Тўғон сув омбори (кўл) сув манбаининг катта қисми кекширувларга кўра, тўғон сув омборининг айрим қисмлари ўтмишда оҳак билан тўлдирилган бўлиб, бу қамиш деб аталувчи ўсимликнинг ўсишига тўсқинлик қилиб, кўлнинг ландшафти ва гўзаллигини сақлашга сезиларли таъсир кўрсатади.

Кўлнинг ўртасида ғиштдан қурилган бино мавжуд бўлиб, унинг юқори қавати бир вақтлар ёғоч материаллари ва лой томи билан қурилган тўшак бўлган. Бу қаср тўғон сув босганда сув остига тушади ва фақат унинг юқори сатҳи сувдан ташқарида жойлашган бўлиб, у атрофида саккизта устунга ва бинонинг марказидаги битта устунга асосланган. Идишларнинг ўлчамлари тахминан 4 х 3 ни ташкил қилади, улар платформага жойлаштирилган. Ушбу сарой тўғон қуришда ва дам олишда фойдаланишда иккита техник функцияга эга.

Аббос Абад Беҳшаҳр мажмуаси кўли ичидаги қасрнинг кўриниши

Далилларга кўра, эҳтимол ўтмишда бу бинода дам олиш ва ҳордиқ чиқариш учун ўзига хос кўринишга эга кичик ёғоч кулба бўлган. Унинг марказида кичик ҳовуз бўлиб, у сув билан тўлдирилгандан сўнг бинонинг тўртта асосий томонидан кўл томон тошиб кетган. Илгари бу айвон марказий боғ билан юқоридаги бинонинг шимолий йўналишида қурдирган ёғоч кўприк орқали боғланган.

Сафиобод саройи Беҳшаҳрнинг бошқа тарихий обидаларидан бири бўлиб, у Беҳшаҳрдан бир километр жануби-ғарбда жуда гўзал боғ ўртасида баланд тепалик чўққисида қурилган ва ўрмон бўйлаб ўралган йўл унга етиб бориш имконини беради. Ушбу бинонинг баландлиги денгиз сатҳидан 178 метр баландликда бўлиб, ўрмон ва денгиздан тахминан 30 километр узоқликда гўзал кўринишга эга. Ҳақиқатан ҳам қўмондонликнинг қароргоҳи бўлган Сафиобад саройи кўплаб вайронагарчиликларга қарамай, кўп марта қайта тикланган ва ҳанузгача сақланиб қолган бинолардан биридир. Бу сарой ҳам Афғонлар ҳужумлари туфайли вайрон бўлган ва унинг катта қисми ёниб кетган ва Нодиршоҳ Афшор ва Носируддиншоҳ Қожар даврида таъмирланиб, қайта қурилган.

Квадрат сарой биноси 25 х 25 метр бўлиб, чиройли расмлар ва рангли кошинлар билан безатилган. Саройнинг кириш эшиги шимол томонда, у ерда биз бир неча зинапоядан ўтиб, биринчи қаватга чиқамиз. Бу саройнинг биринчи қаватида кўплаб хоналар, коридорлар ва жуда чиройли вестибюллар мавжуд. Иккинчи қаватда бошқа Эрон бинолари услубида кўплаб коридорлар ва хоналар мавжуд. Саройга кирганингизда Сафавийлар давридаги Эрон меъморчилигининг тўлиқ кўламли намунасини кўришингиз мумкин.

Азизлар, Беҳшаҳрда жуда қимматли тарихий асарлар бор. Лекин бундан ташқари, ҳудуднинг ғоят гўзал табиати маҳаллий ва хорижлик сайёҳларни ҳам ўзига тортади. Шаҳар марказидаги Беҳшаҳр боғи жуда чиройли ва баланд қарағай дарахтлари, гўзал сувлари ва шаршаралари, ҳайвонот боғи шаҳарнинг энг жозибали жойлари. Бундан ташқари, шаҳардан бир неча километр узоқликдаги Санг Но-жойида одамларнинг оммавий экскурсиясига айланган энг гўзал табиий шаршаралардан бири мавжуд. 60 метр баландликдан сувнинг тушиши ва ҳудуднинг гўзал табиати бу шаршарани Эрондаги энг гўзал шаршаралардан бирига айлантирган. Дастур муддати чекланганлиги сабабли бошқа табиий ва тарихий диққатга сазовор жойларни таништириш имконияти йўқ.

Навбатдаги дастурда Мозондароннинг бошқа мўъжизалари билан таништирамиз. Кейинги дастургача барчангизни буюк Аллоҳга ҳавола қиламиз.

 

 

Эрон бўйлаб саёҳат (82)

 

 

 

Ёрлиқ