сентябр 10, 2022 20:00 Asia/Tashkent
  • Қиролича Елизавета иккинчининг вафоти ва Карл учинчи ҳукмронлиги; Британияда монархия институтининг муаммолари
    Қиролича Елизавета иккинчининг вафоти ва Карл учинчи ҳукмронлиги; Британияда монархия институтининг муаммолари

Британия қироличаси Елизавета иккинчи етмиш йиллик ҳукмронликдан сўнг 96 ёшида вафот этди. Британия Букингем саройи баёнот эълон қилиб, бу мамлакат маликаси вафот этганини расман эълон қилди. Шундай қилиб, унинг 73 ёшли ўғли Чарлз, Чарлз ИИИ расмий унвони билан тахтга ўтиради.

Элизабет 95 ёшида тахтни ўғлига топширишини айтган эди. Умрининг сўнгги йилларида у қироллик ҳокимиятининг муҳим қисмини қирол оиласининг ёш аъзоларига топширган, аммо у тахтдан воз кечмаган. Елизавета 1926-йил 21-апрелда туғилган ва отаси қирол Жорж олтинчи вафотидан сўнг  1952-йил 6-февралда тахтга ўтирди ва 70 йил ҳукмронлик қилди, бу Британия қироллик оиласида ўзининг ташкил топганидан бери энг узун давр ҳисобланади.  Энди унинг ўғли Чарлз тахти келди. Британияда монархиянинг мавқеи шарафли эканлиги айтилса-да, лекин унинг ваколатларига назар ташласак, Британия монархининг ҳали ҳам катта ваколатлари борлигини кўрсатади. Қирол уруш эълон қилиши, парламентни тарқатиб юбориши, бош вазирни ишдан бўшатиши ва ҳатто жавоб бермасдан ўзи танлаган кишини бош вазир этиб тайинлаши мумкин. Унинг шундай махсус имтиёзлари борки, агар бу амалиёт бошқа давлатда мавжуд бўлса, Британия ОАВлари буни камситиш ва нодемократик бошқарув намунаси сифатида талқин қилишарди. Қиролича Елизаветанинг бир вақтлар Британия мустамлакаси бўлган Ҳамдўстлик мамлакатларига нисбатан ваколатлари Британия билан бир даражада эди, вақт ўтиши билан Канада ва Австралия каби бу мамлакатларнинг айримлари бу мамлакатлардаги оммавий норозилик ва партиялар туфайли ваколатлар аста-секин камайиб борди.

Британияда қироллик тизимининг узоқ тарихига қарамай, сўнгги ўн йилликларда турли сабабларга кўра унга қаршилик кучайган. Бу ҳолатлар қаторида қирол оиласи аъзолари ўртасида ахлоқий можаролар ва кўп марта ажралишлар содир бўлишини, қироллик оиласининг никоҳдан то дафн маросимларигача бўлган катта харажатларини, шунингдек, уларнинг иш ҳақи ва давлат бюджетидан тушумларини қайд этишимиз мумкин. Британия қироллик оиласида эътиборга молик бўлган яна бир масала - унда кучли фикр фарқлари мавжудлиги. Масалан, қиролича Елизаветанинг набираси шаҳзода Гаррининг рафиқаси Меган Маркл 2020-йил март ойида берган интервюсида бу оилада ирқчилик мавжудлиги ҳақида очиқ гапирган эди. Меганнинг қора танли эканлиги ва нисбатан оддий оилага мансублиги Букингем саройи аҳолиси орасида осонлик билан қабул қилинадиган нарса эмас эди.

Айни пайтда Британияда монархияни тугатиш чақириқлари кучаяётган бир пайтда ҳокимият қиролича Елизаветадан Чарлз ИИИ га ўтмоқда. Дунёнинг кўпгина мамлакатларида қироллик тузумининг эскирганлиги, давлатнинг юқори мансабдор шахслари ва давлат тизими халқ овози билан сайланадиган республика тузумининг қўллаб-қувватланиши ҳам Британияда қироллик тузумидан воз кечиш талабларининг кўпайишига сабаб бўлди.  Минглаб аъзолари ва ўн минглаб тарафдорлари бўлган Британия Республикачилар Ҳаракати, бу давлатнинг қироллик тузуми туристик диққатга сазовор жиҳат сифатида қабул қилингани ҳақидаги даъвони рад этар экан, бу тизим ўтмишдаги одамларга Британия қироллари томонидан олиб борилган зулмларни эслатишини таъкидламоқда. Бу гуруҳ бу мамлакатда монархия келажаги ҳақида референдум ўтказмоқчи. Шу билан бирга, Шимолий Ирландияда бўлиб ўтган яқинда бўлиб ўтган сайловларда Республикачилар партияси Синн Фейннинг ғалабаси шуни кўрсатадики, ҳеч бўлмаганда уларнинг аксарияти католиклар бўлган ушбу минтақа аҳолиси  қироллик тузумини истамайди. 

Кўтарилган яна бир масала - янги Британия қироли Чарлз ИИИ нинг ёндашувлари ва тенденциялари. Британия қироллик оиласи бўйича мутахассис Роберт Жобсон "Чарлз 70 ёшда: фикрлар, тилаклар ва орзулар" китобида шундай ёзади: Чарлз Европанинг айрим давлатларининг исломга қарши сиёсатига қарши ва унинг фикрича, бу қонунлар инсон ҳуқуқларининг бузилишидир. Чарлз бундан буён араб давлатларига қурол сотиш учун қўғирчоқ сифатида фойдаланишни истамаслигини ҳам айтди.

Ушбу китобга кўра, Чарлз Британиянинг жанговар сиёсатига қаршилардан бири ҳисобланади. 2003-йилда у Британиянинг Ироқ урушидаги иштирокига ўз қаршилигини ўша пайтдаги Британия Бош вазири Тони Блерга билдирди ва Блер ҳукуматининг оммавий қирғин қуроллари мавжудлиги ҳақидаги даъвосига шубҳа билан қаради ва ўз қариндошларига Бош вазир Ироққа ҳужум ҳақида минтақа давлатлари билан маслаҳатлашиши керак эди, деб айтган.

 

 

Ёрлиқ